Jaarlijks sterven er wereldwijd miljoenen mensen aan de gevolgen van roken. In Nederland hebben wetenschappers al in 1957 gepubliceerd over de schadelijke effecten van het roken op de gezondheid.
De belangrijkste risicofactor om COPD te krijgen is roken: 90% van de gevallen van COPD wordt veroorzaakt door het roken. Het aantal sigaretten en de duur van het roken is hierop direct van invloed.
Roken onder volwassen mannen neemt af, maar bij vrouwen is er een toename te zien. Het is zeer verontrustend dat onder de jeugd het roken niet afneemt. In de derde wereld neemt de tabaksconsumptie helaas alleen nog maar toe.
Roken veroorzaakt onder andere een verstoring in de balans van eiwitafbrekende enzymen, waardoor het longweefsel stuk gaat en de luchtwegen vernauwd raken. Ook veroorzaakt roken bronchiale overgevoeligheid dat op zichzelf weer een risico is voor het ontwikkelen van COPD.
Overigens ontwikkelt maar 20% van alle mensen die roken COPD. Het is niet helemaal duidelijk waarom niet alle rokers deze ziekte krijgen. Erfelijke aanleg speelt daarbij zeker een rol, vooral met betrekking tot de mogelijkheid antiproteïneasen te produceren.

Schade door roken
Roken is niet alleen een belangrijke oorzaak van COPD, maar ook van hart- en vaatziekten, en van diverse vormen van kanker, in het bijzonder longkanker. Zo'n 90% van alle gevallen van longkanker wordt veroorzaakt door het roken. Ook het ontwikkelen van kanker van de keel en de tong wordt in hoge mate veroorzaakt door roken.
Wat betreft longaandoeningen hebben rokers niet alleen een grotere kans op het krijgen van COPD en longkanker, maar ook op het krijgen van andere longziekten zoals bijvoorbeeld een pneumothorax (zogenaamde klaplong). Het lijden aan deze longaandoeningen wordt nog verergerd doordat rokers vaker botontkalking en hart- en vaatziekten ontwikkelen en bovendien vaker maagzweren krijgen.
Naar verwachting zal de helft van de regelmatige rokers overlijden door roken. Zo hebben zware rokers van 25 jaar zelfs een levensverwachting die 25% korter is dan die van niet-rokers van dezelfde leeftijd.
Meerdere onderzoeken laten tegenwoordig zien dat ook meeroken ('passief roken') schadelijk is voor de gezondheid; in de zijstroom van het brandende uiteinde van een sigaret komen de kankerverwekkende stoffen zelfs in een hogere concentratie voor dan in de hoofdstroom die de roker inhaleert. Niet-rokende echtgenoten van rokende mannen hebben een tweemaal hogere kans op het ontwikkelen van kanker, dan niet-rokende vrouwen die wonen in een rookvrije omgeving. Baby's van moeders die roken ('passief meeroken via de baarmoeder') hebben een lager geboortegewicht (gemiddeld 150-250 gram) dan baby's van niet-rokende moeders. Kinderen die in de eerste twee levensjaren worden blootgesteld aan sigarettenrook hebben vaker luchtweginfecties en meer kans op het ontwikkelen van chronische luchtwegklachten op latere leeftijd.
Wanneer familieleden en vrienden roken, is de kans groter dat kinderen en jongvolwassenen ook met roken beginnen. Hoe jonger men begint met roken, hoe groter de kans op verslaving aan roken. Dat komt omdat kinderen sneller onthoudingsverschijnselen ontwikkelen, dan volwassenen. Ook is de kans op het ontwikkelen van een verslaving aan alcohol of andere middelen groter, als op jongere leeftijd gestart wordt met roken. Er zouden zelfs minder dan 10 (!) sigaretten nodig zijn om kinderen aan roken verslaafd te maken! Mensen met een rookverslaving zijn dan ook vaak verslaafd aan alcohol en/of slaapmiddelen.
Nicotine-afhankelijkheid, erfelijke factoren en psychosociale factoren zijn belangrijk in het instandhouden van het rookgedrag.

Stoppen met roken
Stoppen met roken heeft grote voordelen voor de gezondheid: al een jaar na het stoppen met roken, is de kans op hart- en vaatziekten gehalveerd. Daarnaast neemt ook het risico op longkanker af en is de kans erop na tien jaar nog maar de helft in vergelijking met de rokers die niet gestopt zijn. De kans op vele andere rookgerelateerde ziekten en de sterfte hieraan neemt eveneens af.
Stoppen met roken vermindert de versnelde afname van de longfunctie bij patiënten met COPD. In het eerste jaar treedt zelfs een verbetering op. Ook ervaren velen in het eerste jaar dat zij gestopt zijn met roken, dat zij minder hoesten en dat de sputumproductie afneemt.

Stoppen met roken, niet-medicamenteuze therapie
'Stop rook'-programma's werken! Gemiddeld is 20-40% van de mensen na een jaar nog steeds gestopt met roken.
Er zijn diverse methoden om te stoppen met roken. Zelfs een eenmalig advies van de huisarts doet al 5% van de rokers stoppen met hun gewoonte. In Engeland en de Verenigde Staten gebruiken artsen dikwijls de 'methode van de 5 A's': ask, assess, advise, assist en arrange - vraag (ask) patiënten omtrent hun rookgedrag, bepaal (assess) de motivatie om te stoppen en schat de risico's bij de patiënt in, adviseer (advise) ze te stoppen met roken en help (assist) ze hierbij, zonodig ook medicamenteus. Maak ten slotte vervolgafspraken over het roken (arrange).
Groepsprogramma's om te stoppen met roken leveren zo'n 20% stoppers per jaar op. Hypnose en acupunctuur worden ook dikwijls toegepast.
Het is belangrijk voor hulpverleners om te weten dat mensen eerder stoppen met roken, als de longfunctiestoornis ernstiger is. Het is daarom effectief het stoppen te bespreken in de context van het consult, vooral wanneer er gebeurtenissen zijn die gerelateerd zijn aan het roken zoals een exacerbatie.

Stoppen met roken, therapie met medicijnen
Bij rokers die meer dan tien sigaretten per dag roken en willen stoppen, moet men therapie met medicijnen overwegen.
In de Engelse richtlijnen wordt nicotinevervangende therapie aanbevolen voor alle mensen die willen stoppen met roken. Rokers ervaren namelijk in de afwezigheid van nicotine niet alleen een verminderde euforie (een gevoel van welbehagen), maar ook dikwijls somberheid, slapeloosheid, irritatie, angst, concentratiestoornissen, rusteloosheid en een toegenomen eetlust. Deze klachten treden vooral op in de eerste 3 dagen en verdwijnen na 3 à 4 weken. De zin om te gaan roken, houdt echter vele maanden aan. Veel mensen die stoppen met roken, komen de eerste twee weken 1 tot 2 kilogram aan en de maanden daarna nog eens 2 tot 3 kilogram.
Nicotinevervangende middelen zijn veilig en effectief (de kans op een geslaagde stoppoging is twee keer zo groot) en worden vaak gegeven in de vorm van kauwgom en pleisters, en soms als neusspray of inhaler. Al deze toedieningsvormen zijn even effectief. Bij het gebruik van pleisters is het wel van belang dat men de eerste vier weken de hoogste dosis gebruikt. Daarna kan de dosis worden afgebouwd. Langer dan acht weken behandelen wordt niet geadviseerd. Omdat roken schadelijker lijkt dan het gebruik van nicotinevervangende middelen bij zwangere vrouwen, kunnen zij zonder bezwaar ook bij hen worden toegepast. Deze middelen zijn namelijk bewezen effectief bij zwangere vrouwen die zonder die middelen maar een kleine kans hebben om met roken te stoppen.
Bupropion is van oorsprong een middel tegen depressies dat nu ook geregistreerd is als middel om met roken te stoppen en in onderzoeken ook goede resultaten laat zien. Voordat dit middel wordt voorgeschreven, moet eerst worden beoordeeld of er geen contra-indicaties zijn.
Nortriptiline is een middel tegen depressies dat tot nu toe even effectief lijkt te zijn als bupropion, maar tegelijkertijd goedkoper is. In combinatie met nicotinevervangende middelen lijkt het effectiever dan alleen nicotinepleisters.

Preventie
Zeker zo belangrijk als mensen te laten stoppen met roken, is voorkomen dat mensen überhaupt ermee beginnen. Maar liefst 90% van de rokers start voor het twintigste levensjaar met roken. Vooral jonge mensen uit eenoudergezinnen, uit huishoudens met een laag inkomen gaan vaker roken, maar ook jongeren die voortijdig school verlaten en jongeren uit gezinnen waarvan ouders of vrienden roken. Er is dus zeker een taak weggelegd voor scholen, bijvoorbeeld door hier tijd voor in te plannen in de roosters.
Roken kan worden teruggedrongen door hogere accijnzen op tabak, verbod op roken in openbare ruimten, verbod op verkoop van sigaretten aan jongeren en verbod op adverteren door de tabaksindustrie. Het is maar te hopen dat de overheid op dit terrein voortvarend te werk gaat.