Gelukkig staat de wetenschap niet stil en zijn onderzoekers hard bezig mogelijke oorzaken van diabetes te achterhalen. Bij vroege ontdekking zou de ziekte misschien kunnen worden voorkomen (preventie). Andere wetenschappers zijn druk doende nieuwe therapievormen te ontwikkelen en te beproeven.

Men gaat uit van een zekere mate van erfelijke aanleg om diabetes te krijgen. In het bijzonder bij type 1 neemt men aan dat er een bepaalde prikkel nodig is om ervoor te zorgen dat de erfelijke aanleg ook echt tot uiting komt. Die prikkel (men denkt daarbij bijv. aan een bepaalde virusinfectie) zorgt ervoor dat het lichaam antistoffen gaat maken tegen de bètacellen in de Eilandjes van Langerhans (het gedeelte van de eigen alvleesklier waar de insuline gemaakt wordt). Hierdoor sterven de bètacellen af en ontstaat insulinetekort ofwel diabetes.
Recent is de structuur ontdekt van een stof in de bètacellen in de alvleesklier, waartegen zulke antistoffen worden gemaakt. Mogelijk lukt het in de toekomst om, door de afweer te remmen, de vorming van antistoffen tegen de bètacellen in de alvleesklier te verminderen, waardoor wellicht de ziekte kan worden voorkomen of al vroeg kan worden behandeld.
Belangrijk is ook dat kort geleden bepaalde antistoffen tegen bètacellen zijn gevonden. Deze komen niet alleen voor bij mensen die al aan type 1 diabetes lijden, ze komen ook voor bij mensen die later diabetes zullen krijgen. In theorie is het dus mogelijk om via een bloedonderzoek vast te stellen of iemand later type 1 diabetes zal krijgen. Als dit inderdaad mogelijk wordt, zal het kunnen helpen om bij mensen met een verhoogd risico op diabetes een onderscheid te maken tussen toekomstige diabeten en niet-diabeten.

In slechts enkele centra in de wereld worden met succes pancreastransplantaties uitgevoerd, meestal in combinatie met een niertransplantatie. Het is een vrij ingewikkelde ingreep, waarbij patiënten veel medicijnen moeten slikken. Bovendien is succes zeker niet altijd verzekerd. Er is echter wel al een aanzienlijke verbetering in de resultaten en bij sommige patiënten is het een uitkomst.
Veel minder ingrijpend is het transplanteren van groepen pancreascellen. Bij dieren zijn met succes Eilandjes van Langerhans getransplanteerd; ook bij een beperkt aantal (7) patiënten is het Canadese specialisten gelukt om Eilandjes met goed resultaat te transplanteren.
De kunstmatige alvleesklier is een andere mogelijkheid. Hierbij wordt in een apparaat voortdurend het bloedglucosegehalte gemeten en met behulp van een computer wordt aan de hand van het bloedglucosegehalte de benodigde hoeveelheid insuline berekend. Een nadeel is dat het apparaat nog te groot is om mee te dragen; er is echter ook hier vooruitgang.
De behandelingsmogelijkheden van late complicaties zijn toegenomen. Vaatoperaties worden nu bij diabetes vaker uitgevoerd op dezelfde manier als dat bij niet-diabeten gebeurt, evenals het zogenoemde dotteren (niet-operatief openen van bloedvaten). Ook het voorkomen en behandelen van de diabetische voet staat sterk in de belangstelling. Podotherapie wordt steeds vaker toegepast en vooral in het schoeisel is veel ten goede veranderd.
Veel onderzoek is er gedaan naar de mogelijkheden insuline als neusspray te geven. Tot dusver zijn er helaas zoveel problemen dat invoering van deze toedieningswijze niet te verwachten is. Ook werd er gewerkt aan de mogelijkheid om insuline in tabletvorm toe te dienen. Maar dit is - meer nog dan de invoering van een neusspray - een illusie. Wel is inmiddels een aantal onderzoeken gedaan waarbij het blijkt dat insuline gegeven via longinhalatie ook effectief is.

Ten slotte is er in de toekomst een aantal nieuwe medicamenten te verwachten. Voor type 2 diabeten zijn er onder andere middelen op komst die de insulinegevoeligheid verbeteren. De eerst beschikbare uit deze groep van thiozolidinediones zullen Actos (pioglitazone) en Avandia (rosiglitazone) zijn. Zij verminderen insulineresistentie en verlagen op die manier zowel de bloedglucose- als insulinespiegel. Enkele andere middelen zijn nog wat verder weg, zoals meglitinide. Dit middel stimuleert de insulinevorming door de alvleesklier maar is geen sulfonylureumderivaat. Ook pramlintide, een zogenoemde amyline analoog, is voorlopig nog niet beschikbaar. Amyline is een hormoon dat met insuline door de bètacellen in de alvleesklier wordt uitgescheiden. Het verandert de maaglediging en vermindert zo de glucosewaarde in het bloed na de maaltijden, zowel bij type 1 als bij type 2 diabetes. Een nadeel is dat het net als insuline via een meermaal daagse onderhuidse injectie moet worden toegediend.
Aminoguanidine, een stof die mogelijk geschikt is om de langetermijncomplicaties te voorkomen, is nog lang niet beschikbaar, maar is wel veelbelovend. Het zou de omzetting kunnen verminderen van bepaalde geglyceerde stoffen (zoals HbA1c), in die schadelijke eindproducten die door de verhoogde glucoses worden veroorzaakt.
Ook op het gebied van insulines is er nog wel het een en ander te verwachten. Er werd met smart gewacht op de langwerkende insulineanalogen waarmee de basale insulinebehoefte gedurende de volle 24 uur kan worden gewaarborgd. De eerste is in 2003 beschikbaar gekomen. Het gaat om insuline glargine (Lantus), die gedurende 24 uur werkzaam is en Europees is geregistreerd. In combinatie met deze langwerkende insuline kan de zeer kortwerkende insuline nog beter tot zijn recht komen. Een andere middellangwerkende insulinesoort die gelijkmatiger werkt dan de huidige NPH insuline is insuline detemir. Hiermee zijn al diverse onderzoeken gedaan.

Sinds enige tijd is de zogenaamde glucosesensor op de markt gekomen. Dit is een dun naaldje dat onderhuids kan worden ingebracht en waarbij zeer frequent glucoses kunnen worden gemeten. Vooralsnog wordt dit slechts door de hulpverleners gebruikt om onverwachte stijgingen en dalingen te kunnen aantonen. In de toekomst kan dit echter ook voor gebruik door diabeten geschikt worden gemaakt en gecombineerd met een insulinepomp zou theoretisch een kunstmatige alvleesklier ontstaan. Een eerste versie hiervan is inmiddels op de markt, maar is zeer kostbaar en wordt daarom niet altijd door de zorgverzekeraar vergoed.