Figuur 1 geeft de seksuele responscyslus grafisch weer. In de grafiek zijn de mate van seksuele opwinding uitgezet tegen de tijd en ingedeeld in fasen van verlangen, opwinding, plateau, orgasme en herstel.

De fase van het seksuele verlangen
Het seksuele verlangen kan worden opgewekt door verschillende prikkels. Het geheugen (een ander woord is de cognitie) speelt daarin een belangrijke rol. In het geheugen is informatie opgeslagen over relaties tussen seksuele lustgevoelens en allerlei zintuiglijke prikkels, zoals geur, het zien van een object (iets of iemand) en het voelen of horen van iets of iemand. Cognities kunnen lustgevoelens opwekken of versterken, maar aan de andere kant lustgevoelens ook weer dempen. De prikkels hebben te maken met herinneringen aan wat we hebben meegemaakt, die lustgevoelens opriepen. De herinnering of cognitie werkt als een soort knop die wordt ingedrukt en lustgevoelens oproept. De prikkels die in de fase van seksueel verlangen worden ontvangen, kunnen zowel bewust als onbewust worden ervaren. Regelmatig worden signalen uitgezonden die in mindere of meerdere mate invloed hebben op het opwekken van (seksuele) lustgevoelens. In de reclame wordt daar vaak impliciet of expliciet naar verwezen met als doel een positief effect op te roepen, gericht op het product dat wordt aangeprezen. Klassiek is de aantrekkelijke jonge vrouw die wordt gefotografeerd op de voorkap van een glanzende auto, waarvan de producent graag wil dat deze auto wordt verkocht en de mannelijke koper voor zich wil winnen. Bepaalde delen van onze hersenen worden daarbij gestimuleerd: de paranucleaire centra. Stimulatie van deze centra geeft ons een prettig gevoel.
Lustgevoelens kunnen worden omgezet in lichamelijke reacties. Het ontstaan van lichamelijke reacties luidt de volgende fase van de seksuele responscyclus in: de opwindingsfase. Zowel bij de man als bij de vrouw ontstaan lichamelijke veranderingen. In het kader van dit onderwerp zullen hier alleen de mannelijke reacties worden besproken.
Tabel 1 toont de lichamelijke reacties bij de man in de verschillende fasen van de responscyclus.

 

Voor het verkrijgen of behouden van seksuele opwinding met de seksuele partner is ruimte voor interactief spel met aandacht voor de partner, maar daarnaast ook aandacht voor het opwekken van de eigen seksuele lustgevoelens. In het bijzonder voor het verkrijgen van een orgasme is gerichtheid op zichzelf en op de eigen mate van seksuele opwinding een voorwaarde. Vandaar dat deze fase als solofase wordt aangeduid. Solo wil zeggen dat je op jezelf bent gericht. Tegenover solo staat interactie, waarin je ook bent gericht op de ander, bijvoorbeeld in de opwindingsfase, waarin je elkaar kunt stimuleren, door te doen wat je zelf prettig vindt en kunt ingaan op wat de ander prettig vindt.
Moderne inzichten maken duidelijk dat de fasen van seksuele lustgevoelens en lichamelijke opwinding door elkaar kunnen lopen. Zonder duidelijke lustgevoelens kan het seksspel worden gestart met het betasten van de geslachtsdelen (tactiele stimuli), waardoor lichamelijke reacties kunnen worden opgewekt (zoals een erectie), die lustgevoelens kunnen opwekken.

De psychosomatische cirkel van Bancroft
Een meer dynamisch model, dat meer ruimte laat voor verschillende ingangen voor het ontstaan en versterken van seksuele lustgevoelens dan in de seksuele responscyclus van Masters en Johnson, is de psychosomatische cirkel van Bancroft (1989). In dit model wordt de seksuele opwinding weergegeven als een cirkel die op gang komt door zowel cognitie (prikkels die ontstaan in de hersenen zoals fantasieën en herinneringen) als zintuiglijke prikkels die min of meer reflexmatig via het ruggenmerg verlopen. Deze beide prikkels kunnen zowel een versterkende als verzwakkende werking hebben op de seksuele opwinding.

 

Een voorwaarde voor seksuele reacties is een goed functionerend hormoonstelsel. Daarbij speelt de beschikbaarheid van het hormoon testosteron een belangrijke rol. Testosteron wordt aangemaakt in de testikels en de productie wordt aangestuurd door de hersenen. Voldoende beschikbaar vrij testosteron kan worden gezien als het water waar de seksualiteit op drijft. Zonder dit ‘water’ komt de seksualiteit niet op gang.
Het ontstaan van een erectie hoort in de seksuele responscyclus dus in de opwindingsfase thuis.

Definitie en indeling
Problemen met het verkrijgen of behouden van een erectie worden sinds eind van de vorige eeuw erectiele disfunctie genoemd en dit wordt gedefinieerd als:
a. Het voortdurende of terugkerend onvermogen een erectie te krijgen of te behouden, voldoende voor seksuele activiteit.
Deze definitie is gebaseerd op de definitie die is opgesteld door een expertgroep van het NIH: het National Institute of Health in de Verenigde Staten van Amerika (1993). Het gaat hierin alleen om de functiestoornis. Hierin mist het effect van een erectieprobleem op de man.
De DSM-IV (het handboek voor diagnose en statistiek van psychische aandoeningen) voegt aan deze definitie nog een lijdensdruk toe:
b. De stoornis veroorzaakt merkbaar leed of relationele problemen.
Hoe lang het voortdurend of terugkerend onvermogen moet bestaan voordat het tot een erectieprobleem wordt gerekend, is niet vermeld. Diverse onderzoeken houden daarvoor verschillende standaarden aan. Alle onderzoekers zijn het erover eens dat een enkele keer uitblijven of weer snel verdwijnen van een erectie tijdens de seksuele activiteit niet valt onder de definitie van een erectieprobleem. Dat komt bij iedere man wel eens voor.
De term impotentie die in het verleden werd gebruikt, is verlaten omdat onder het begrip impotentie veel meer werd ondergebracht dan alleen erectieprobleem.
Er bestaan veel onderlinge verschillen in mate van respons in de zin van de duur en hardheid van de erectie, die afhankelijk is van de mate van seksuele opwinding, maar ook van individuele verschillen.
Uitgaande van de cirkel van Bancroft kan de erectie ontstaan en weer verminderen of verdwijnen tijdens de seksuele activiteit afhankelijk van de mate van opwinding en van afleidende of stimulerende factoren.