De erectie ontstaat als resultaat van een ingewikkeld proces. Voor het verkrijgen van een erectie is een aantal voorwaarden noodzakelijk: een goed functionerend lichaam, de juiste cognities en omstandigheden en een goed functionerend hormoonstelsel.
De penis bestaat onder andere uit 3 sponsachtige lichamen die over de hele schacht van de penis lopen (zie figuur 3: anatomie van de penis (dwarsdoorsnede).


 

Figuur 3: Anatomie van de penis.

Aan beide kanten van de schacht bevinden zich de zwellichamen (corpora cavernosa). De zwellichamen zien eruit als een groot sponsachtig reservoir verdeeld in compartimenten waar bloed doorheen stroomt. Daaromheen zit een hard kapsel waar de afvoerende bloedvaten vanuit de zwellichamen doorheen gaan. In rust staan de bloedvaten slechts gedeeltelijk open, waardoor er een beperkte hoeveelheid bloed door de zwellichamen stroomt.
Als een erectie ontstaat, verruimen de bloedvaten zich doordat de spieren rond deze bloedvaten zich ontspannen. De bloedstroom neemt aanzienlijk toe. De druk in de zwellichamen neemt daarmee toe en de afvoerende bloedvaten worden dichtgedrukt tegen het harde kapsel dat de zwellichamen omgeeft, waardoor het bloed niet meer kan wegstromen. Ten opzichte van de toestand in rust hoopt zich vele malen meer bloed in de zwellichamen op, waarmee de erectie zich ontwikkelt.


 

Het ontspannen van de spieren rond de bloedvaten ontstaat door het vrijkomen van het stofje cGMP in de spiercellen. Door vrijkomen van NO (stikstof monoxide) wordt guanosine trifosfaat (GTP) omgezet in cyclisch guanosine monofosfaat (cGMP). Dit cGMP wordt weer afgebroken door het enzym fosfodiesterase. Vandaar dat het remmen van fosfodiesterase de erectie kan bevorderen.
Vlak voor het orgasme vult het sponsachtige zwellichaam zich, dat onderaan de schacht rond de pisbuis is geweven en uitmondt in de glans van de penis (corpus spongiosum), waardoor de glans opzet en een paarsige kleur krijgt.

Diabetes en overgewicht (casus)
De heer Boersma is 64 jaar oud, al jaren gehuwd, de kinderen zijn het huis uit en hij is een levensgenieter. Hij houdt van gezelligheid die zich uit in een fors Bourgondische leefstijl. Veel bewegen doet hij niet. Hij is dan ook veel te zwaar. Sinds 15 jaar heeft hij diabetes mellitus ontwikkeld, waarvoor hij medicijnen slikt. Door zijn leefstijl en overgewicht is de suiker onvoldoende geregeld. De medicatie wordt telkens opgehoogd en behalve pillen slikken, moet hij nu ook al insuline spuiten. Zijn vrouw zit vaak op hem te mopperen dat hij toch eens iets aan lichaamsbeweging moet gaan doen. Van de seksualiteit is niet veel overgebleven in de laatste jaren. Hij is de lust in seks vrijwel geheel kwijtgeraakt. Het kan hem niet zoveel schelen vertelt hij de huisarts op een vraag tijdens de jaarcontrole voor de diabetes. Toch komt hij er later apart een keer voor bij de huisarts terug.
Hij zit er toch wel mee. Vroeger was het toch wel intiemer met de seks erbij. De spontane nachtelijke of ochtenderecties zijn al jaren geheel verdwenen. ‘De kaars is langzaam uitgegaan dokter en nu wil hij niet meer aan. Mijn vrouw lijkt het ook niet zo erg te vinden, want ze vraagt er nooit meer om. Vroeger wel, maar de laatste jaren niet meer.’ De oorzaak lijkt bij de heer Boersma te liggen in de slecht geregelde diabetes, waardoor de bloedvaten ernstig zijn verouderd, zo dat een erectie moeilijk is. De huisarts denkt eveneens aan het metabole syndroom waardoor er weinig lust is in seks. Hij stelt voor de testosteronspiegel in het bloed te prikken.
Deze blijkt inderdaad zeer laag te zijn. ‘Dokter, zou ik ervoor geholpen kunnen worden?’ Hiermee heeft de huisarts onvoldoende ervaring en hij verwijst de heer Boersma naar de endocrinoloog. In de brief die later door de internist wordt toegestuurd, blijkt inderdaad dat er sprake is van het metabole syndroom bij de heer Boersma en dat hij nu rigoureus aan het afvallen is en ook pleisters heeft gehad om het lage testosterongehalte in het bloed aan te vullen. Van seks is het nog niet gekomen, maar de heer Boersma heeft al wel bemerkt dat hij af en toe weer een voorzichtige erectie krijgt. Daardoor voelt hij zich beter en dat stimuleert om de suiker beter in de gaten te houden en het overgewicht verder aan te pakken.