Relaties zijn aangetoond tussen verschillende aandoeningen, medische en niet-medische problemen, en erectieproblemen, dat wil zeggen dat bij die aandoeningen en problemen erectieproblemen vaker voorkomen dan gemiddeld onder de bevolking. Dit zijn zogenaamde risicofactoren.
Een belangrijke risicofactor is de leeftijd. Erectieproblemen zijn leeftijdsafhankelijk. Er wordt wel beweerd dat je als jongeman vaak niet weet hoe je van een erectie kan worden verlost en op oudere leeftijd vaak niet weet hoe je een erectie kunt krijgen. Dat wil niet zeggen dat op jonge leeftijd geen erectieproblemen bestaan.
In tabel 3 is het leeftijdsgebonden voorkomen van erectieproblemen weergegeven (resultaten uit het ENIGMA-onderzoek). In tabel 4 staan andere risicofactoren genoemd. Daarin zijn psychische, sociale en lichamelijke factoren, en leefstijlfactoren opgenomen.
Tot de medische aandoeningen behoren in de eerste plaats vaatproblemen: atherosclerose (aderverkalking) waarbij vernauwing van de bloedvaten optreedt. Dit geeft een vermindering van de doorstroming van het bloed. Aangezien de erectie tot stand komt door versterking van de bloedtoevoer in de penis kan hierdoor een erectieprobleem ontstaan. In andere organen kan verminderde bloedtoevoer door aderverkalking leiden tot een hartinfarct of een herseninfarct. Dichtslibben van de vaten komt voor bij een langdurig te hoog cholesterolgehalte in het bloed, maar ook bij hoge bloeddruk en suikerziekte.
Bij suikerziekte (diabetes mellitus) vindt naast de verhoogde kans op aderverkalking beschadiging van de zenuwbanen plaats waardoor op den duur ook de zenuwen minder gaan functioneren.
Erectieproblemen komen ook meer voor na ongevallen waarbij schade van de penis of in het bekken is ontstaan, maar ook operaties in het bekkengebied of bestraling ter plaatse kunnen een rol spelen. Plasproblemen zijn ook een risicofactor voor erectieproblemen. Ook andere afwijkingen aan de penis zoals bij vernauwde voorhuid of bij de ziekte van Peyronie (waarbij door eenzijdige verharding van een zwellichaam scheefstand van de erectie optreedt) kunnen door pijn erectieproblemen ontstaan.

Relatieproblemen, overspannenheid en depressie hebben een duidelijke relatie met problemen met de erectie. In eerste instantie zal hierbij vaak een verminderde seksuele interesse optreden, dat zich voor sommige mannen mogelijk voordoet als een erectieprobleem, maar feitelijk meer het gevolg is van verminderde lustgevoelens ten aanzien van seks.
Ernstige psychiatrische stoornissen, zoals schizofrenie, hebben vaak invloed op de seksualiteit met daarbij in tweede instantie kans op het ontstaan van erectieproblemen.

Bepaalde leefstijlfactoren zoals roken, veelvuldig drugsgebruik en gebrek aan lichaamsbeweging zijn ook risicofactoren voor erectiestoornissen.
Alleen van toenemende lichaamsbeweging is aangetoond dat het de erectie ten goede komt.
Uit onderzoek naar de oorzaken van erectieproblemen is gebleken dat bij ongeveer de helft van de mannen met erectieproblemen de oorzaak bij psychische redenen ligt, zelfs bij een kleiner deel van de oudere mannen en mannen met lichamelijke aandoeningen die invloed hebben op het erectiele vermogen.

Het wordt steeds duidelijker wat de oorzaken zijn van erectieproblemen.
Er is meer inzicht, verkregen via onderzoek naar het mechanisme
van de erectie en door onderzoek naar het vóórkomen
van erectieproblemen onder de bevolking met de risicofactoren.
De oorzaak van de stoornis kan gelegen zijn in de hersenen en de
hersenfunctie, in de verbinding tussen de hersenen en de penis
en in de lokale en regionale toestand van de penis, de bloedvaten
en zenuwen. In tabel 4 staan de oorzaken kort op een rijtje.

 

De hersenen
Door overspannenheid en depressie kan de stimulatie van centra in de hersenen niet of onvoldoende totstandkomen. Ook bij problemen in de relatie of andere problemen (bijvoorbeeld financiële problemen of moeilijkheden op het werk), is de aandacht niet op seks gericht en kunnen erectieproblemen ontstaan. Vaak is er dan sprake van verminderde zin in seks (libidostoornis). Ook een beroerte kan deze invloed hebben. Een beroerte kan echter ook hersencellen uitschakelen die belast zijn met het opvangen en doorgeven van seksuele impulsen. Onvoldoende prikkeling van deze centra door gebrek aan stimulans (door zintuiglijke prikkels van buiten of langdurig hormoontekort, vooral het testosteron) hebben vooral invloed op de seksuele lustgevoelens en kunnen zich vervolgens ook gaan uiten in een erectiestoornis. Een aangeboren erfelijke aandoening is het Syndroom van Klinefelter. Daarbij is door een chromosoomstoornis in het bloed minder testosteron beschikbaar. Er is sprake van een kleine penis en nauwelijks ontwikkelde testikels.

Het ruggenmerg en bekkengebied
Naast hormonale afwijkingen en hersenafwijkingen zijn er neurologische redenen die niet in de hersenen zijn gelegen, maar in het ruggenmerg. Bijvoorbeeld door een dwarslaesie kunnen de prikkels uit de hersenen niet meer worden doorgegeven. Ook bij een hoog opwindingsniveau ontstaat er dan geen erectie. Er kan nog wel een erectie ontstaan door reflexmatige reactie, geheel buiten het gevoel van de man om. Een prachtig voorbeeld hiervan wordt beschreven in het boek De wereld volgens Garp. Hierin wordt verteld hoe Garp wordt geconcipieerd doordat de verpleegkundige gebruikmaakt van de onbewuste erectie van een soldaat met een dwarslaesie.
Door bestraling in het bekken of door een operatie, kunnen de zenuwen zijn beschadigd of doorgesneden. De aansturing van de spieren rond de penis kan dan niet meer plaatsvinden en een erectie blijft uit. Ook kunnen lokale en regionale problemen (in het bekkengebied) invloed hebben op het ontstaan van een erectie.

Verminderde bloedtoevoer
Een verminderde bloedtoevoer kan leiden tot erectieproblemen. Een belangrijke oorzaak daarvan is aderverkalking. De aanvoerende bloedvaten kunnen zich door de verkalking niet meer voldoende openen. Daardoor wordt onvoldoende bloed naar de zwellichamen van de penis gevoerd. Er kan soms even een korte of zwakke erectie ontstaan, die snel weer verdwijnt. Hoge bloeddruk is één van de oorzaken waardoor onvoldoende extra druk kan worden opgebouwd in de penis. Medicatie tegen hoge bloeddruk heeft nog eens extra gevolgen voor het ontstaan van een erectieprobleem.
Ook bij een beschadiging van het kapsel van het zwellichaam of een lek in de afvoerende bloedvaten door een shunt (een verbinding tussen aanvoerende bloedvaten en afvoerende bloedvaten) kan de erectie uitblijven. De reden hiervoor is meestal een ongeval of operatie in het gebied van het bekken en zelden een aangeboren toestand. Operaties die schade kunnen toebrengen aan de zenuwen naar en van de penis zijn operaties aan de dikke darm (colon), de endeldarm (rectum), de prostaat en blaasoperaties. Ook bestraling bij kanker kan de zenuwfunctie verstoren.
Bij suikerziekte treedt een vermindering van de vaatdoorstroming van de bloedvaten op. Dit komt door verstijving van de bloedvaatwand en door een verminde werking van de zenuwvezels die de bloedvaten aansturen. Het is een langzaam voorschrijdend proces en goede bloedsuikers vertragen het proces slechts, maar houden het niet tegen.

Medicijngebruik
Medicijnen kunnen invloed hebben op de erectie. Medicijnen die invloed hebben op de bloeddruk, hebben die bijwerking. Ook andere medicijnen kunnen het ontstaan van een erectie tegengaan, bijvoorbeeld middelen die inwerken op het centrale zenuwstelsel, zoals benzodiazepines (bijvoorbeeld diazepam, oxazepam of slaapmiddelen) en middelen tegen epilepsie. Verder kunnen medicijnen tegen depressie (antidepressiva) een negatieve invloed hebben op de erectie. Ze kunnen ook invloed hebben op het ontstaan van een orgasme. Het gebruik van antidepressiva kan het orgasme vertragen of er zelfs voor zorgen dat het helemaal uitblijft. Vandaar dat deze middelen nog wel eens worden gebuikt bij mannen die te snel een zaadlozing hebben (vroegtijdige ejaculatie). In tabel 5 staat een lijst van medicijnen die invloed hebben op de erectie.

 

Ook langdurig (chronisch) gebruik van giftige middelen in te hoge dosering, zoals alcohol, drugs (vooral harddrugs, maar ook wel langdurig gebruik van marihuana) kan erectieproblemen veroorzaken. Bij chronische pijn kan de erectie ook te lijden hebben doordat de pijnprikkel de positieve reactie van de seksualiteit verstoort. Zo is reuma of ernstige artrose voor veel mannen een probleem dat pijn oplevert bij beweging, waarbij de seksualiteit en de erectie uiteindelijk worden verstoord.

Behalve oorzaken hebben erectieproblemen ook gevolgen. De man merkt dat het niet lukt om een erectie te krijgen. De hinder die de man ervan ervaart, hangt sterk af van de wens en de verwachting ten aanzien van seksualiteit en ook van zijn partner(s). Hij kan reageren door te denken dat het een andere keer wel beter zal gaan. Bij iedereen lukt het wel eens niet en de seks kan dan toch ook bevredigend zijn. Als het een aantal keer niet lukt, bestaat echter de kans dat hij in een vicieuze cirkel terechtkomt, waarbij hij onzeker wordt over het krijgen van een erectie en zich bij het begin van het seksuele spel al afvraagt of het deze keer wel zal lukken.

 

Het gevolg is dat de man meer naar zichzelf zit te kijken en niet in het seksuele spel opgaat. De kans bestaat dat hij door de onzekerheid weer geen erectie krijgt, waardoor de onzekerheid weer groter wordt. Zo lijkt het waarschijnlijk dat het de volgende keer ook niet zal lukken en daarmee is de cirkel rond. Als de partner er nog een schepje bovenop doet door zich eraan te storen dat er geen erectie ontstaat of teleurstelling laat blijken, dan is de kans helemaal verkeken dat de erectie spontaan zal ontstaan. De partner kan ook invloed hebben op het doorbreken van de cirkel.

Mogelijke reacties
Een man met erectieproblemen kan verschillende reacties hebben. Hij gaat bijvoorbeeld juist iedere keer weer proberen om voor zichzelf te bewijzen dat de erectie heus wel kan komen. Dan is hij echter alleen maar bezig met de prestatie. Die reactie is vaak niet erg succesvol. Aan de andere kant kan hij ook seks gaan vermijden en daarmee ook de situatie waarbij het tot seks zou kunnen komen. Ook lichamelijke intimiteit gaat hij uit de weg en daar kan de partner dan weer negatief op reageren. Het gevolg is dat de man in een geïsoleerde positie terechtkomt, vooral als hij niet durft te bekennen wat er gaande is. Schaamte is er vaak de oorzaak van dat de man er niet over durft te praten. De schaamte heeft effect op het welbevinden van de man in het algemeen. Hij voelt zich minder goed thuis, ook bij vrienden, familie en op het werk. Dus een erectieprobleem heeft dan effect op het zelfbeeld en het algemeen welbevinden.

Natuurlijk proces van veroudering (casus)
De heer en mevrouw Van der Vijver zijn zo’n 15 jaar geleden getrouwd. Het was voor hen beiden hun tweede huwelijk. De heer Van der Vijver heeft het gevoel dat hij de laatste jaren zijn vrouw niet goed meer bereikt en daardoor is de lichamelijke relatie verdwenen. Als ze sporadisch wat actiever zijn, dan is de seksualiteit onbevredigend. De zin in seks is de laatste jaren sterk verminderd, hoewel hij zijn vrouw nog steeds als een aantrekkelijke partner beschouwt. Als het al tot een vorm van seks komt, dan lukt het niet om voldoende erectie te krijgen voor coïtale seks. De heer Van der Vijver heeft het als een natuurlijk proces van veroudering beschouwd, samen met de hoge bloeddruk, waarvoor hij al vele jaren medicijnen gebruikt. Toch zit het hem niet lekker. Hij heeft het gevoel dat met het wegblijven van de seksualiteit ook een stuk intimiteit tussen hen is verloren gegaan. De heer Van der Vijver heeft een advertentie gelezen van een mannenpoli, een polikliniek waaraan hulpverleners zijn verbonden die onder andere in klachten van de seksualiteit zijn gespecialiseerd. Hij besluit een afspraak te maken om zijn probleem te bespreken en te bezien of hij kan worden geholpen de intimiteit en seksualiteit weer een plaats te geven. Bij het eerste gesprek wordt nog niet duidelijk wat precies de reden is van het verloren gaan van de intimiteit. Daar draait het wel om, dus wordt zijn vrouw voor de volgende keer uitgenodigd. In het tweede gesprek blijkt dat ook zij het gevoel heeft haar man niet goed meer te kunnen bereiken. Zij hebben daarover niet gesproken. De arts nodigt hen uit om duidelijk te krijgen wat niet goed loopt en zich te richten op hun beider verwachtingen ten aanzien van de lichamelijke intimiteit en seksualiteit. Het erectieprobleem lijkt slechts een onderdeel van het geheel. De arts moedigt hen aan om met elkaar hierover door te praten en in het derde gesprek te kijken of en zo ja welke hulp nodig is.
Na enige weken is een nieuw gesprek afgesproken. Het heeft hen goed gedaan eens met elkaar te spreken en naar elkaar te luisteren in plaats van te oordelen over elkaar. De vraag is nu hoe de seks weer op gang te brengen. Ze vinden beiden dat het gemis daarvan is te merken. Samen besluiten ze dat hij voor zijn erectieprobleem tijdelijk een pde5-remmer gaat slikken.
Na een paar weken is opnieuw een gesprek gepland. In dat gesprek blijkt dat de seksualiteit als deel van de intimiteit heeft gewonnen. Ze zijn opener en besteden meer aandacht aan elkaar. Ze hebben beiden het gevoel alsof de relatie een nieuwe impuls heeft gehad. Wel willen ze voorlopig de pde5-remmer blijven gebruiken en hebben ze besloten vooral meer tijd te blijven reserveren voor elkaar.
Een afspraak wordt gemaakt voor over een aantal maanden met als doel om te bezien of het effect van de interventie voor langere duur effect heeft gehad.