Soms kan er toch wel een aanwijzing of een verklaring worden gevonden, al zal dat in de regel niet kunnen bijdragen aan de behandeling voor de hoge bloeddruk. Zo blijkt vaak dat de ouders van mensen met hoge bloeddruk zelf ook een hoge bloeddruk hebben, of dat deze zijn overleden aan de gevolgen van hart- en vaatziekten. Waarschijnlijk spelen bij een deel van de mensen met essentiële hypertensie dus erfelijke factoren een rol.
Wanneer er hart- en vaatziekten in de familie voorkomen spreken we van een 'belaste familieanamnese'. In families waar meerdere leden onder de 60 jaar een hart- of herseninfarct hebben gekregen, kan de oorzaak daarvan een erfelijk bepaalde stoornis in de vetstofwisseling zijn, waardoor het cholesterolgehalte van het bloed veel te hoog wordt. Maar meestal is een belaste familieanamnese een onvermijdbare risicofactor!
Ook het geslacht is een onvermijdbare risicofactor. Mannen hebben een grotere kans op het krijgen van hypertensie en aderverkalking met een hart- of herseninfarct op jonge leeftijd dan vrouwen. Dit verschil heeft te maken met de invloed van de geslachtshormonen op het cholesterol. Mannelijke geslachtshormonen werken ongunstig en vrouwelijke geslachtshormonen werken gunstig op het cholesterolgehalte van het bloed. Daardoor hebben mannen een lager gehalte van het gunstige HDL-cholesterol. Na het 50e jaar, als de vrouw in de overgang komt en de vorming van vrouwelijke hormonen sterk afneemt, verdwijnt dit verschil en lopen vrouwen hetzelfde risico op hart- en vaatziekten als mannen. Zelfs het ras kan een risicofactor zijn: bij het negroïde ras blijken de risico's op het krijgen van hart- en vaatziekten hoger. De oorzaak hiervan is niet bekend.

Bloeddrukverhogende stoffen in het bloed
Verder zijn er aanwijzingen dat in het bloed van mensen met essentiële hypertensie een grotere hoeveelheid aan bepaalde eiwitten of hormonen voorkomt. Het gaat hier om stoffen als angiotensinogeen, renine en het angiotensine converterend enzym (ACE). Dit zijn stoffen die bloeddrukverhogend werken en zowel bij de normale regulatie van de bloeddruk betrokken zijn als ook bij de uitgroei van het vaatstelsel. Sommige bloeddrukverlagende medicijnen zijn speciaal ontwikkeld om de werking van deze bloeddrukverhogende lichaamseigen stoffen te remmen.

Invloed van de bloedvatwand
De afgelopen jaren is ook ontdekt dat het endotheel - de binnenbekleding van de bloedvaten - een belangrijke rol speelt bij het vernauwen en verwijden van de bloedvaten. Een verstoorde functie van het endotheel (endotheeldysfunctie) geeft een bloedvatvernauwing waardoor enerzijds de bloeddruk zal stijgen en anderzijds de bloedvaten gevoelig worden voor beschadiging.

Het zenuwstelsel
Ook het zenuwstelsel is betrokken bij de regulatie van de bloeddruk. Dit gebeurt in het autonome zenuwstelsel, het deel van het zenuwstelsel dat buiten ons bewustzijn en onze wil om het dagelijks functioneren van onder meer onze inwendige organen regelt. Het sympathische zenuwstelsel zet het lichaam tot activiteit aan door de afgifte van de hormonen adrenaline en noradrenaline (allebei zgn. catacholaminen). Noradrenaline zorgt ervoor dat de bloedvaten nauwer worden. Als gevolg hiervan wordt de bloeddruk hoger. Het sympathische zenuwstelsel is erg gevoelig voor stress en hormonen die met stress te maken hebben (o.a. noradrenaline). Ook het hormoon insuline is hierbij betrokken.

Insuline
Insuline is een hormoon dat in de alvleesklier wordt gemaakt en betrokken is bij het regelen van het bloedsuikergehalte van het bloed en verantwoordelijk is voor het transport van suiker uit het bloed naar de spieren. Minder bekend is dat insuline ook een verhogende invloed heeft op de bloeddruk.

Verklaring nog niet sluitend
Hoe al deze genoemde mogelijk bloeddrukverhogende factoren bijdragen aan een bloeddrukverhoging is nog onbekend. Voorlopig is er dus voor de meeste mensen met hypertensie geen duidelijke verklaring voor de bloeddrukverhoging en spreken we bij hen van essentiële hypertensie. Deze grote groep mensen is niet ziek, maar loopt een heel groot risico dit na verloop van jaren wel te worden wanneer zich complicaties van hypertensie gaan voordoen. Vooralsnog zit er niet veel anders op deze grote groep te voorzien van adviezen voor een gezonde leefstijl. Vaak is een behandeling met medicijnen nodig en moeten bijkomende risicofactoren zo mogelijk behandeld worden.