Ons lichaam bestaat uit miljarden cellen. Samen zorgen deze cellen ervoor dat wij kunnen functioneren zoals we dat doen. Zij hebben daarvoor als het ware onderling afspraken gemaakt, die liggen opgeslagen in het erfelijk materiaal van de cellen. Dit zijn de genen, die ieder kind van zijn ouders meekrijgt. Het erfelijk materiaal wordt ook wel dna genoemd.
De meeste cellen kunnen zich delen, maar verreweg het grootste deel van hun leven doen zij dit niet. Zij bevinden zich dan in een rustfase. Cellen die zich delen, doen dat meestal met een bepaald doel:

• toename van het aantal cellen om te groeien,
• vervanging van oudere cellen (wat bijvoorbeeld zichtbaar
• wordt bij huidschilfers),
• herstel van beschadigingen (wondgenezing).

Voordat een cel zich gaat delen, doorloopt hij eerst een aantal levensfasen. Het belangrijkste doel van de celdeling is om het erfelijk materiaal te verdubbelen. Na de deling beschikken de twee nieuwe cellen elk over volwaardig erfelijk materiaal, het dna. Dat dna zorgt ervoor dat de celdelingen ordentelijk verlopen en dat niet méér celdelingen plaatsvinden dan noodzakelijk is voor de groei van een kind, voor de vervanging van oudere cellen of voor wondgenezing.
Soms raakt het erfelijk materiaal beschadigd. De oorzaken daarvan komen in dit boekje niet aan de orde. De beschadiging kan van dien aard zijn dat ze niet kan worden hersteld. De cel waarin dit beschadigde dna zit, kan ontregelen, waardoor hij zich ongecontroleerd blijft delen: de kankercel. Zo ontstaat kanker.
Kanker wordt benoemd naar de plaats waar hij is ontstaan. Dus uitzaaiingen van borstkanker in botten blijven borstkanker heten en niet botkanker. Dit is van belang voor de behandeling. Als daarbij chemotherapie wordt gegeven, is het, in dit voorbeeld, chemotherapie gericht op borstkanker en niet op botkanker.
Bij kanker is de celdeling dus niet meer onder controle. Er vormen zich steeds meer kankercellen, die zich niets van de ‘afspraken’ tussen gezonde cellen aantrekken. De kankergezwellen kunnen omliggende organen wegdrukken of in hen groeien, en kunnen zich ook uitzaaien naar andere organen.

Gezonde cellen die goed van zuurstof en voedingsstoffen worden voorzien, delen zich gemakkelijker dan cellen die onvoldoende zuurstof en voedingsstoffen krijgen. Deze laatste cellen zullen zich niet gaan delen en een slapend of rustend bestaan gaan leiden. Ook voor kankercellen geldt dit, al kunnen zij zich gemakkelijker aan slechte levensomstandigheden aanpassen.
Cellen kunnen zich ontwikkelen tot een eindcel, wat betekent dat zij zich niet meer delen. Men spreekt dan van goed gedifferentieerde cellen. Goed gedifferentieerde kanker is dus kanker die veel cellen bevat die zich niet meer delen. Dit zijn kankers die langzaam groeien. Hier tegenover staan de slecht gedifferentieerde kankers, die veel cellen bevatten die zich delen. Dit zijn de snel groeiende kankers. Een kanker die tussen goed en slecht gedifferentieerd in zit, noemt men een matig gedifferentieerde kanker. Bij longkanker bijvoorbeeld kan men dus te maken hebben met goed, matig of slecht gedifferentieerde kanker.

Uitzaaiingen
Kankercellen hebben een aantal eigenschappen waarover normale cellen niet beschikken. Een van die eigenschappen is dat zij zich los kunnen maken van hun buurcellen en bloed- en lymfevaten kunnen binnendringen. De kankercellen verspreiden zich dan door het lichaam, nestelen zich op andere plaatsen en groeien door tot uitzaaiingen.
Uitzaaiingen geven pas klachten als zij niet al te klein meer zijn. Zij geven meestal ook pas afwijkingen in het bloed te zien als zij wat groter zijn. En om te worden ontdekt op röntgenfoto’s, scans en dergelijke moeten zij minstens enige millimeters groot zijn. Dit is de reden voor het verschijnsel dat patiënten aan wie de chirurg vertelde ‘alles’ te hebben weggehaald, later soms toch nog uitzaaiingen krijgen. Deze waren bij de operatie al wel aanwezig, maar nog te klein om ontdekt te worden.

Per jaar krijgen in Nederland ruim 70.000 mensen kanker. Ongeveer de helft van deze patiënten overlijdt uiteindelijk aan de ziekte. Er bestaan ruim honderd soorten kanker, genoemd naar de plaats van ontstaan. De belangrijkste soorten zijn weergegeven in figuur 1.

Binnen bijvoorbeeld longkanker en borstkanker worden weer verschillende ondersoorten onderscheiden, vaak genoemd naar het type cel waaruit ze zijn opgebouwd. De patholoog-anatoom stelt meestal vast met welke soort kanker men te maken heeft. Het is begrijpelijk dat je met zoveel soorten kanker ook net zo veel soorten behandelingen hebt.

Deze lijst met veel voorkomende soorten kanker in Nederland is niet volledig. Als een kankersoort niet is genoemd, betekent dat dus niet dat behandeling niet mogelijk is. Integendeel, sommige soorten kanker zijn juist heel goed behandelbaar, maar zijn bijvoorbeeld te zeldzaam om te worden genoemd.
Tussen haakjes het aantal gevallen per jaar bij benadering.
Bij vrouwen

• baarmoederkanker (1500)
• eierstokkanker (1100)
• baarmoederhalskanker (700)

Bij mannen

• prostaatkanker (7000)
• zaadbalkanker (testis-kanker) (500)

Bij mannen en vrouwen

• longkanker (9000)
• borstkanker (11.000 vrouwen en minder dan 100 mannen)
• huidkanker:
  • basaliomen (worden niet geteld omdat zij zelden levensbedreigend zijn; zij zaaien ook vrijwel nooit uit)
  • plaveiselceltumor (5800)
  • melanomen (‘kwaadaardige moedervlek’) (2500)
• dikkedarmkanker (9000)
• kanker ontstaan in hals of hoofd:
  • in mond- en keelholte en in de omgeving van strottenhoofd (2500)
  • strottenhoofd (eerste deel van luchtpijp, ligt onder keelholte) (700)
  • tong (200)
  • nasopharynx (gebied boven de keelholte) (minder dan 100)
• maagkanker (2000)
• slokdarmkanker (1100)
• blaaskanker (2300: tumor die ook in de spierlaag van de blaas groeit; 1700: tumortje dat alleen oppervlakkig groeit)
• nierkanker (1500)
• alvleesklierkanker (1500)
• hersentumoren (1000)
• sarcomen (400: tumoren van spier- en vetweefsel ofwel tumoren van de weke delen)
• lymfomen (ziekte van Hodgkin, genoemd naar de arts Hodgkin, die deze vorm van lymfeklierkanker heeft ontdekt; en de non-Hodgkin-lymfomen, de andere soorten lymfeklierkanker) (350: ziekte van Hodgkin; 2900: non-Hodgkin-lymfoom)

Bij ongeveer 2500 mensen per jaar worden uitzaaiingen gevonden zonder dat ooit wordt ontdekt waar de oorspronkelijke tumor zich bevindt. Men spreekt dan van een ‘ongekende primaire tumor’.
 

De klachten die op kanker kunnen duiden, lopen sterk uiteen. Omdat kanker overal in het lichaam kan ontstaan, is het ondoenlijk om alle klachten op te noemen. Zeer in het algemeen kan men stellen dat vage klachten die meer dan twee weken duren, nader onderzocht dienen te worden. Het is goed om te beseffen dat pijn zeker niet de meest voorkomende klacht is.