Osteoporose veroorzaakt in het begin geen klachten. Zolang het verlies aan botmassa nog niet zo ernstig is, dat de stevigheid van de botten erdoor is afgenomen en zolang er geen botbreuken optreden, blijft osteoporose vaak onopgemerkt. Dat verandert pas wanneer één van de botten zozeer is aangetast, dat er door een simpele val of een ongelukkige beweging een bot breekt, of wanneer de slechte conditie van de botten bij toeval op een röntgenfoto wordt vastgesteld. Osteoporose komt vaak pas aan het licht als het eigenlijk al (bijna) te laat is.

Als de hoeveelheid botmineraal steeds verder afneemt, zal de stevigheid van de botten ook steeds meer afnemen. De weerstand tegen het optreden van botbreuken wordt op den duur zoveel kleiner, dat een op zichzelf niet ernstige val al tot een botbreuk kan leiden. De grens waarbij dit optreedt, noemt men de 'breukgrens' (fractuurgrens). De leeftijd waarop de hoeveelheid botmassa zover is afgenomen dat de breukgrens is bereikt, is niet te voorspellen. Deze hangt onder meer af van de piekbotmassa die rond het 30ste jaar is bereikt en het tempo van de afbraak.

In de meeste gevallen zijn bij osteoporose de rugwervels het sterkst aangetast. Dat betekent dan ook dat een rugwervelbreuk de meest voorkomende botbreuk door osteoporose is. Een rugwervelbreuk ziet er anders uit dan een breuk van een van de lange botten (pijpbeenderen) in armen of benen. De rugwervel breekt niet in tweeën, maar zakt geheel of gedeeltelijk in; men spreekt bij een gebroken rugwervel dan ook van een wervelinzakking. In veel gevallen zijn de klachten bij een wervelinzakking van korte duur en niet zo ernstig dat er een foto van de rug wordt gemaakt. Dat betekent dat bij twee van de drie mensen met een wervelinzakking die niet meteen ontdekt wordt. Bij een breuk van een arm of been ligt dat anders, omdat de klachten zo duidelijk zijn, dat de breuk zelden miskend wordt. Een gebroken heup of onderarm komt bij osteoporose dan ook ogenschijnlijk vaker voor dan een rugwervelbreuk. Ook een gebroken rib komt vaak voor bij osteoporose. Hierbij zijn de verschijnselen wat minder duidelijk, zodat ook deze botbreuk soms onopgemerkt blijft.

Een gebroken heup is de meest gevreesde botbreuk bij ouderen omdat er diverse complicaties kunnen optreden. Vooral op latere leeftijd is het risico van complicaties na een gebroken heup groot. Van de 16.000 mensen die per jaar in ons land een heup breken, sterft uiteindelijk één op de vier tot zes aan de gevolgen daarvan en wordt meer dan de helft door invaliditeit afhankelijk van anderen. Eén op de vier komt uiteindelijk voor korte of langere tijd in een verpleeghuis terecht. Een gebroken heup is in feite een breuk in de hals (het bovenste deel) van het dijbeen. Dit is bij osteoporose de zwakste plek van het bovenbeen. Wanneer iemand zijn heup breekt ontstaat er onmiddellijk een hevige pijn in de heup. Elke beweging, hoe gering ook, doet pijn. Het is dan ook bijna onmogelijk om het been te bewegen, en erop staan gaat helemaal niet meer.

Vaak voorkomende botbreuk bij ouderen
Een gebroken heup komt vooral bij ouderen vaak voor. Eén op de zeven vrouwen zal na de overgang een heup breken. Voor mannen is deze kans veel kleiner, namelijk één op de twintig.

Ziekenhuisopname
Het breken van een heup betekent altijd opname in een ziekenhuis. Omdat bij registratie van ziekenhuisopnamen ook de reden van opname wordt genoteerd, is vrij nauwkeurig bekend hoeveel mensen per jaar een heup breken. In 1972 waren dat 3416 vrouwen en 1167 mannen. Dit aantal is in de navolgende 15 jaren meer dan verdubbeld. Want in 1978 werden 8075 vrouwen en 2285 mannen van boven de 65 jaar met een gebroken heup opgenomen. En 20 jaar later, in 1998, was het aantal ziekenhuisopnamen wegens een gebroken heup opnieuw met ongeveer 6000 toegenomen tot 16.000! Deze toename komt vooral door de 'vergrijzing'. Omdat de vergrijzing de komende jaren nog verder zal toenemen, zal het aantal mensen dat een heup breekt ook stijgen. Naar verwachting zullen in het jaar 2010 meer dan 22.000 mensen boven de 65 jaar in Nederland een heup breken.




Complicaties en gevolgen voor gezondheid
Het breken van een heup op latere leeftijd brengt grote risico's met zich mee. Het betekende vroeger dat men ten minste zes weken stil in bed moest liggen om de breuk te laten helen. De kans op complicaties (trombose, embolie, doorliggen) was groot. Daarom kiest men tegenwoordig meestal voor een operatieve behandeling. Na de operatie kan men meestal binnen enkele dagen weer uit bed, waardoor de kans op complicaties aanzienlijk is afgenomen. Toch blijft de kans op een minder goede afloop na het breken van een heup groot. Een onderzoek naar de gezondheidstoestand na een heupoperatie, wees uit dat ongeveer één op de zes vrouwen en één op de vier mannen binnen een jaar na de operatie was overleden. Van hen die na een jaar nog in leven waren, kon ruim de helft zich weer goed tot zeer goed bewegen. Een kwart liep matig en de rest liep slecht.
Los daarvan staan de kosten voor de gezondheidszorg. In Nederland begroot men de kosten van een gebroken heup op € 22.000,-. Jaarlijks betekent dit (16.000 gebroken heupen) een uitgave van 350 miljoen euro en dat is 1 procent van de totale kosten van de Nederlandse gezondheidszorg. De kosten van de in het jaar 2010 verwachte ruim 22.000 heupfracturen zullen zelfs tegen de 454 miljoen euro lopen.

Als er in een rugwervel zoveel botbalkjes zijn verdwenen dat de wervel van binnen vrijwel hol is, kan de wervel in elkaar zakken. Dat kan heel langzaam gaan en hoeft nauwelijks of geen klachten te geven. Het kan echter ook aanleiding geven tot een plotseling beginnende, hevige pijn in de rug, die weken tot maanden aanhoudt. Bij een langzame of gedeeltelijke inzakking van een rugwervel is er vaak geen opvallende 'acute' fase. De pijn blijft dan weken of maanden zeurend aanwezig. De inzakking kan ook zo langzaam plaatsvinden, dat men nauwelijks rugpijn heeft.
Een wervelinzakking moet onderscheiden worden van een 'gebroken rug' zoals die bij een verkeersongeval of een val kan optreden. Bij osteoporose zakt het wervellichaam van een rugwervel gedeeltelijk of volledig in, zonder dat hierbij de wervel verschuift en de zenuwbanen in het ruggenmergkanaal beschadigd raken. Bij een gebroken rug als gevolg van een ongeval breekt niet alleen het wervellichaam, maar treedt er ook een verschuiving van botdelen op waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt. Daarom zal er bij een wervelinzakking als gevolg van osteoporose zelden een verlamming optreden.
In veel gevallen zal een wervelinzakking niet worden ontdekt. Rugpijn is voor de arts vaak geen reden om een foto te laten maken. De klacht komt vaak voor zonder dat er op een foto iets afwijkends is te zien. Zeker als de rugklachten licht zijn, zal de arts niet zo gauw röntgenfoto's laten maken. Later, als er om een andere reden een foto van de rug wordt gemaakt, kan de wervelinzakking alsnog worden ontdekt. Het is ook mogelijk dat de inzakking bij toeval wordt ontdekt op bijvoorbeeld een longfoto die vanwege klachten van de luchtwegen wordt gemaakt.

De rugwervels kunnen bij osteoporose licht tot ernstig beschadigd zijn. De verschillen zijn op röntgenfoto's goed te zien.
- De wervel kan aan het oppervlak nog geheel intact zijn en toch binnenin reeds ernstig beschadigd zijn door botverlies.
- De lichtste mate van inzakking is indeuking van een deel van de bovenkant (dekplaat) van het wervellichaam.
- Diabolowervel. Hierbij zijn zowel de bovenkant als de onderkant van de wervel ingedeukt.
- In plaats van ingedeukt, kan de bovenkant van een wervel ook echt gebroken zijn. Bij deze zogeheten fractuur van de dekplaat is de bovenkant van de wervel niet gelijkmatig hol ingezakt, maar met een scherpe knik ingedeukt.
- Als samen met het binnenste deel van het wervellichaam ook de voorwand van de wervel in elkaar zakt, ontstaat een 'wigvormige compressiefractuur'. De wervel ziet er dan op de röntgenfoto niet meer uit als een rechthoek, maar als een driehoek.
- In zeldzame gevallen is het gehele wervellichaam inclusief de voor- en achterkant in elkaar gezakt. Dit heet een volledige wervelcompressie. Op de zijwaartse röntgenfoto is te zien dat de bovenplaat en de onderplaat van de wervel plat op elkaar liggen. Dit beeld noemt men daarom ook wel een 'wafelwervel'.




Oorzaken wervelinzakking
Een 'acute' wervelinzakking kan ontstaan, wanneer op een door osteoporose verzwakte wervel plotseling een te grote druk komt te staan. Dit kan gebeuren wanneer men iets zwaars optilt of ergens vanaf springt. Ook het verstappen op de trap of een plotselinge schok als bijvoorbeeld de auto door een kuil in de weg rijdt, kan een acute wervelinzakking veroorzaken.

Rugpijn
Rugpijn door aantasting van de rugwervels bij osteoporose kan zich op diverse manieren voordoen. Bij een acute inzakking van een wervel kan de pijn plotseling en hevig beginnen. De pijn vermindert of verdwijnt doorgaans wanneer men gaat liggen. Om de bewegingen rondom de plek van de wervelinzakking tegen te gaan, gaan de rugspieren in de buurt zich krachtig samentrekken. Deze spierverkramping kan dagenlang aanhouden, wat leidt tot verstijving van de rug en spierpijn. De acute pijn van de wervelinzakking is meestal in vier tot zes weken verdwenen. De pijn kan echter ook aanhouden en chronisch worden. Om het risico hierop te verkleinen, wordt tegenwoordig wel calcitonine gebruikt. Bij plotseling optredende pijn door een acute wervelinzakking, kan (naast enkele dagen bedrust en gebruik van soms sterke pijnstillers) een 10-daagse kuur met calcitonine-injecties de pijn bestrijden.

Kromme rug en 'buikje'
Een wervelbreuk kan ook op een indirecte manier klachten veroorzaken. Allereerst kan de vorm van de rug, doordat er een zekere mate van verkromming ontstaat, zo veranderen, dat de rug bij lopen en tillen verkeerd belast wordt. Ook de werking van de rugspieren kan door een wervelinzakking nadelig beïnvloed worden. Als er rugwervels in elkaar zakken, wordt de ruglengte korter. De spieren die de rug rechtop moeten houden, worden slapper doordat de plaatsen op de rugwervels waar de beide uiteinden van de spier aanhechten, dichter bij elkaar zijn gekomen.
De verkorting van de rug kan zelfs invloed hebben op het functioneren van hart, longen en buikorganen. De ruimte tussen de ribben wordt bijvoorbeeld kleiner, waardoor diep doorademen moeilijker wordt. Ook de inhoud van de buikholte kan door het inzakken van een wervel kleiner worden. De spieren van de buikwand kunnen verslappen, omdat de afstand tussen de borstkas en het bekken korter is geworden. Dit betekent dat er een buikje kan ontstaan. Door het ontstaan van een buikje en het krommer worden van de rug, verplaatst het zwaartepunt van het lichaam zich naar voren. Die verplaatsing van het zwaartepunt en het verslappen van de spieren van de rug en de buik kan problemen geven tijdens het lopen en bij het bewaren van het evenwicht. Men wordt daardoor onzeker bij het lopen en bang om te vallen. Dit is een van de redenen waarom veel ouderen uiteindelijk met een stok moeten lopen.

Lichaamslengte neemt af
Iedereen krimpt bij het ouder worden. Dit is algemeen bekend en niemand verwondert er zich dan ook over. Dat dit vaak het gevolg is van het inzakken van osteoporotische wervels en dat men wel 10 tot 15 centimeter korter kan worden, is minder bekend. Bij het inzakken van meerdere wervels kan men soms wel 20 tot 25 centimeter korter worden. Mensen met een wat uitgebreidere vorm van osteoporose vertonen vaak vanwege de afwijkingen aan de rugwervels een typische verandering van hun lichaamsvorm: ze worden wat korter, de rug wordt krommer (de 'douairièrebochel') en de armen lijken te lang te worden. Wanneer een wervel inzakt, zal de lichaamslengte twee tot vier centimeter afnemen. En wanneer er meerdere wervels inzakken, wordt het verschil nog groter. Die afname van de lichaamslengte treedt alleen op in de rug. Dat betekent dat de romp korter wordt, terwijl de armen en benen net zo lang blijven als vroeger. De verhoudingen kloppen niet meer. De ribbenkast en het bekken komen dichter bij elkaar, waardoor de buik gaat uitpuilen en in de flanken een huidplooi ontstaat.

Bij een gebroken onderarm gaat het meestal om een breuk in het uiteinde van het spaakbeen (één van de twee botten van de onderarm), vlakbij de pols. Meestal ontstaat de breuk bij het met een uitgestrekte arm voorovervallen. Bij zeer ernstige osteoporose kan het echter ook gebeuren dat het spaakbeen breekt als men zich met de handen opdrukt vanuit een stoel. De gevolgen van het breken van de onderarm zijn meestal niet ernstig. Na zes weken gips is de breuk meestal weer voldoende geheeld en kan men de arm weer voorzichtig gebruiken. Dat wil echter niet zeggen dat de functie van de pols weer helemaal hersteld is. Het gebeurt vaak, dat de stand tussen de botten in het polsgewricht onderling na de genezing toch niet helemaal normaal is geworden. Sommige bewegingen van de pols kunnen daardoor dan niet goed meer worden uitgevoerd, waardoor sommige normale dagelijkse handelingen, zoals haren kammen, problemen geven

Een gebroken rib veroorzaakt kenmerkende klachten. De belangrijkste is pijn, waarbij opvallend is dat die bij diep zuchten of hoesten verergert. Het kan zelfs zo erg zijn dat goed doorademen vanwege de pijn niet meer mogelijk is, wat aanleiding kan geven tot benauwdheidsklachten. Ook het in bed niet meer op de zij kunnen liggen, komt vaak voor bij een gebroken rib. Soms geeft een gebroken rib weinig klachten. Het is meestal moeilijk om een breuk van één van de ribben vast te stellen. Een gebroken rib wordt op een gewone foto van de longen vaak over het hoofd gezien. Pas op een detailfoto van de ribben is een breuk in een rib goed te zien. Een rib breekt niet zomaar; er is flink veel druk voor nodig. Wanneer iemand het stuur van de fiets in de ribben krijgt en daarna de hierboven beschreven klachten heeft, zal men vrij snel aan een gebroken rib denken. Maar bij osteoporose kan een lichte por of hard hoesten of niezen al tot een breuk leiden. Dan denkt men niet zo gauw aan een botbreuk. Een gebroken rib geneest meestal spontaan, zonder dat er behandeling nodig is. Tegen de pijn kan men een pijnstiller innemen. Mensen die hoesten, kunnen aan hun huisarts (codeïne)tabletten vragen om de hoestprikkel te dempen. Bij ernstige pijnklachten wordt wel een groot pleisterverband rond de plek van de breuk aangelegd. De bedoeling hiervan is de ademhalingsbewegingen van de ribben onder de pleister wat af te remmen. Ook wordt soms een pijnstillende injectie gegeven.