Vitamine D is een vitamine die niet alleen in de voeding zit, maar die ook in het lichaam gemaakt kan worden. Vitamine D is nodig om voldoende calcium vanuit het voedsel in het bloed op te nemen. De vitamine D zoals die in het voedsel zit, is echter niet werkzaam. Die moet eerst in de nieren worden omgezet in de actieve vorm: calcitriol.

Dagelijkse behoefte aan vitamine D
De dagelijkse behoefte aan vitamine D is 400-800 IE (Internationale Eenheden) per dag. De voeding hoeft maar gedeeltelijk in de behoefte aan vitamine D te voorzien, omdat in de huid ook vitamine D wordt gemaakt. Dit gebeurt onder invloed van de ultraviolette stralen uit het zonlicht. Mensen die elke dag een halfuur buiten zijn zullen daarom maar zelden een tekort aan vitamine D krijgen. In de wintermaanden ('als de r in de maand is') is de behoefte aan opname van vitamine D uit de voeding wat groter, omdat de intensiteit van de zonnestralen dan minder is.
Onder normale omstandigheden (normaal voedingspatroon, voldoende 'buitenlucht') komt een tekort aan vitamine D in Nederland niet voor.

Vitamine D in de voeding
Er zijn maar weinig voedingsmiddelen waar veel vitamine D in zit. De bekendste zijn vette vissoorten, zoals haring, makreel en kabeljauwlever. In mindere mate wordt vitamine D ook in eieren aangetroffen. Vlees en melkproducten bevatten weinig vitamine D. Gelukkig kan er in de huid ook vitamine D worden gemaakt. Wanneer men echter weinig buiten komt, dreigt er een tekort aan vitamine D. Bij kinderen kan dit door gestoorde botgroei, o.m. leiden tot het kromgroeien van de benen (Engelse ziekte of rachitis). Sinds geruime tijd wordt er daarom vitamine D aan boter en margarine toegevoegd.

Wanneer is extra vitamine D nodig?
Gewoonlijk is het alleen maar nodig om een vitamine D-preparaat te gebruiken, wanneer er extra behoefte aan vitamine D bestaat.
Dit is het geval bij kinderen in de groei ('als de r in de maand is'), bij zwangeren en bij vrouwen die borstvoeding geven. Mensen die een streng vegetarisch dieet volgen (veganisten) en mensen met een donkere huidskleur hebben vaak ook extra vitamine D nodig.
Bij de preventie van osteoporose heeft het gebruik van een vitamine D-preparaat in het algemeen geen zin. Alleen wanneer men niet of nauwelijks buitenkomt, zoals vaak bij bejaarden het geval is, kunnen er tekorten aan vitamine D ontstaan en heeft het wel zin om een vitamine D-preparaat te gebruiken. Dat geldt zeker voor vrouwen in de overgang die te weinig buiten komen.
Bij de behandeling van reeds bestaande osteoporose wordt soms een vitamine D-preparaat naast een calciumpreparaat voorgeschreven. De bedoeling hiervan is de opname van calcium in de darmen te stimuleren.

Hoeveel vitamine D
Wanneer er een tekort aan vitamine D bestaat is het voldoende om 400-800 IE vitamine D per dag in te nemen. Hiermee wordt de dagelijkse behoefte volledig gedekt. Het is aan de andere kant belangrijk om niet te veel vitamine D te slikken, omdat een overdosis juist het ontstaan of het verergeren van osteoporose in de hand werkt.

Keuze
De voorkeur gaat uit naar een preparaat dat uitsluitend vitamine D en niet tevens vitamine A bevat. Vitamine A heeft bij de preventie en behandeling van osteoporose geen enkel nut. Bovendien heeft vitamine A bij grotere doseringen juist een ongunstig effect op het bot.

Bijwerkingen
Bij normaal gebruik veroorzaken vitamine D-preparaten geen bijwerkingen. Maar bij overmatig gebruik van vitamine D bestaat het gevaar van overdosering. Het lichaam neemt namelijk ook vitamine D op wanneer het reeds voldoende in voorraad heeft. Een te grote hoeveelheid vitamine D in het bloed is schadelijk voor de botten, omdat in dat geval de botafbraak wordt gestimuleerd. Hierdoor stijgt de hoeveelheid calcium in het bloed tot hoge waarden, wat kan leiden tot afzetting van calcium in de ooglens (veroorzaakt staar) en de vorming van nierstenen. Klachten die door een te hoog calciumgehalte van het bloed worden veroorzaakt zijn misselijkheid, braken, hoofdpijn, sufheid, dorst en een toegenomen urineproductie.

Wijze van gebruik
Vitamine D-preparaten kunnen tijdens de maaltijd met een glas water worden ingenomen. Ze mogen niet tegelijk met paraffine-houdende laxeermiddelen (zoals Agarol) worden ingenomen. Deze middelen verminderen de opname van vitamine D.

Bijzonderheden
Bij het gebruik van vitamine D-preparaten dient men er altijd voor te zorgen ook voldoende calcium te gebruiken. Als er via het voedsel onvoldoende calcium kan worden opgenomen, zal vitamine D juist het onttrekken van calcium aan de botten stimuleren. Daarom moet bij een behandeling met vitamine D een apart calciumpreparaat worden toegevoegd. Er bestaat tijdens het gebruik van hogere doseringen vitamine D een risico op overdosering, waardoor het calciumgehalte in het bloed te hoog wordt. Daarom is het vaak nodig om bij een behandeling met vitamine D regelmatig het calciumgehalte van het bloed te meten.