Een persoonlijkheidsstoornis is een stoornis in de hele persoon, dat wil zeggen in zowel het innerlijk ervaren van dingen (het denken en het voelen) als in het gedrag (het doen). Mensen met een persoonlijkheidsstoornis beleven de dingen anders dan je zou verwachten, ze nemen dingen anders waar of interpreteren ze anders. Een voorbeeld uit de praktijk van een man met een persoonlijkheidsstoornis: uit het feit dat een collega hem die ochtend niet goedendag zei, kan hij de conclusie trekken dat deze collega boos is over iets wat hij de dag ervoor tegen hem gezegd had. Een ander voorbeeld: een vrouw met een persoonlijkheidsstoornis kan een vriendelijke opmerking van haar vriend tegen een andere vrouw uitleggen als een poging haar te versieren.
Mensen met een persoonlijkheidsstoornis kunnen hun emoties anders beleven dan anderen: ze zijn sneller uit hun evenwicht, eerder angstig voor bepaalde dingen of doen soms in een opwelling dingen waar ze achteraf spijt van hebben. Deze andere manier van denken en voelen, blijkt ook uit hun gedrag en uit het functioneren in het contact met andere mensen. Soms vermijden mensen met een persoonlijkheidsstoornis contacten en zoeken ze bijvoorbeeld allerlei uitvluchten om niet naar een feestje van hun werk of van vrienden te hoeven. Soms zijn ze zo precies en planmatig dat ze nooit openstaan voor een spontane opwelling om bijvoorbeeld op een mooie dag naar het strand te gaan. Soms zijn ze snel aangebrand in contacten en gedragen ze zich als een ‘kruidje-roer-me-niet’ waar je heel omzichtig mee moet omgaan.
Bij dit alles wordt datgene wat binnen de cultuur van betrokkene gebruikelijk is als norm genomen. In andere culturen bijvoorbeeld is het soms normaal om contacten met vreemden of mensen buiten de eigen familie te vermijden, en daarmee is het geen stoornis. Ook is in sommige culturen eergevoel heel belangrijk en is de man onbetwist het hoofd van de familie. Bepaald gedrag dat met die positie samenhangt, wordt in de westerse samenleving soms als narcistisch gezien terwijl het in een dergelijke cultuur volstrekt normaal gedrag is. Dit betekent wel dat mensen uit een andere cultuur in onze maatschappij soms erg moeten zoeken naar wat er van hen verwacht wordt. Toch zal dit alleen niet zo snel leiden tot een persoonlijkheidsstoornis.

Enig kind en eenling gebleven (casus)
Annette is een 32-jarige vrouw die, als ze zich aanmeldt voor behandeling, alleen leeft en sinds een half jaar werkloos is. Ze heeft zich, zeker sinds ze geen werk meer had, toenemend geïsoleerd, heeft nauwelijks sociale contacten meer. Toen ze nog werk had op het archief van de gemeente, was ze ook erg op zichzelf. Haar collega’s vonden haar kritisch en vaak wat vreemd. Zo kon ze heel achterdochtig reageren als mensen haar iets vroegen of had ze vaak het gevoel dat anderen achter haar rug om over haar praatten. Toen ze erop aangesproken werd dat haar werktempo te laag lag, meldde ze zich ziek en weigerde ze elke vorm van begeleiding. Uiteindelijk leidde dit tot haar ontslag.
In de intake voor psychotherapie wordt duidelijk dat het gezin waarin ze als enig kind opgroeide, erg geïsoleerd was in het dorp. Haar ouders waren streng gereformeerd, terwijl de omgeving in meerderheid katholiek was. Ze mocht met de meeste kinderen uit haar klas niet omgaan. Haar moeder was vaak ziek en had depressieve klachten. Haar vader ging erg op in zijn werk en was ’s avonds actief als ouderling voor de kerk. Toen ze als puber verliefd werd op een jongen die niet van haar kerk was, verzetten haar ouders zich actief tegen deze relatie en Annette durfde niet tegen hen in te gaan. Uiteindelijk verbrak haar vriend de relatie en trouwde met een ander meisje. Daarna heeft ze nooit meer een relatie gehad, en werd ze steeds eenzelviger en wantrouwender ten opzichte van de buitenwereld.

Een ander kenmerk van een persoonlijkheidsstoornis is dat dit patroon van anders voelen, denken en doen, duurzaam en star is. Collega’s die Jan kennen als een heel precies en nauwkeurig iemand die niet gemakkelijk van zijn vooropgezette plan af te brengen is, zullen niet verbaasd zijn dat Jan al jaren naar dezelfde plaats op vakantie gaat en het appartement al geboekt heeft in december. En als zijn vrouw voorstelt om volgend jaar nu eens ergens anders naartoe te gaan, kan het zijn dat Jan in de stress schiet en nog liever niet op vakantie gaat dan naar een onbekende plaats.
Mensen met een persoonlijkheidsstoornis kunnen zich slecht aanpassen aan nieuwe of veranderende situaties en blijven op dezelfde manier reageren, ook als ze merken dat ze hiermee in de problemen komen. Je ziet dan ook vaak dat mensen met een persoonlijkheidsstoornis veel meer klachten krijgen als er iets veranderd is om hen heen: ze krijgen een nieuwe baas die opeens allerlei andere dingen verwacht; hun partner wordt ernstig ziek of een van de kinderen krijgt grote problemen en doet opeens een ander beroep op zijn ouders dan voorheen. Dat kan de balans verstoren en tot klachten leiden bij iemand die tot dan toe redelijk goed functioneerde.
Dit patroon van anders voelen, denken en doen, veroorzaakt behoorlijk veel lijden of beperkingen in het totale functioneren van de persoon: in relaties, zowel de meest intieme relaties binnen het gezin, als die met vrienden, familie en kennissen, maar ook in het werk, bij hobby’s en op andere belangrijke terreinen. Het patroon is stabiel en van lange duur, dus verandert niet zomaar; het patroon krijgt zijn vorm meestal in de adolescentie of in de vroege volwassenheid.

Soms hebben mensen met een persoonlijkheidsstoornis ook andere klachten. Ze kunnen erg somber of angstig zijn, soms zijn ze verslaafd aan alcohol of drugs, of vertonen ze psychotische verschijnselen, wat wil zeggen dat ze dingen horen of zien die er niet zijn en zich vreemd en verward kunnen gedragen. Toch is een persoonlijkheidsstoornis een aparte stoornis, die los staat van allerlei andere klachten of problemen die mensen kunnen hebben.
Af en toe kunnen mensen door het gebruik van verslavende middelen zoals alcohol, drugs of bepaalde geneesmiddelen, of door een lichamelijke aandoening zoals bijvoorbeeld een hersenschudding of een chronische ziekte zoals reuma of multiple sclerose, verschijnselen vertonen die op een persoonlijkheidsstoornis lijken. Een arts moet dan eerst de lichamelijke ziekte behandelen voordat je kunt spreken van een persoonlijkheidsstoornis.

Nog steeds weten we niet precies waardoor allerlei lichamelijke en psychische ziekten ontstaan. Waarom krijgen, als er griep heerst, sommige mensen het wel en anderen niet? Waarom zullen van één gezin waarin alle vier de kinderen verwaarloosd en mishandeld werden, er twee goed terechtkomen, terwijl de andere twee kampen met depressies of een persoonlijkheidsstoornis ontwikkelen? Deze voorbeelden maken duidelijk dat er vaak niet sprake is van één oorzaak, maar van meerdere oorzaken die samen leiden tot een stoornis. Bij persoonlijkheidsstoornissen gaat het dan vooral om een samenspel tussen erfelijke of aangeboren factoren, de opvoeding en levenservaringen.
Als je in de kraamkamer van het ziekenhuis twintig pasgeboren baby’tjes ziet liggen, valt op hoe verschillend die baby’s al zijn: de een huilt zacht en klaaglijk, de ander met een vuurrood hoofdje, vuistjes gebald, alsof alle woede uit zijn kleine lijfje in het huilen naar buiten geperst wordt. Ook ouders verbazen zich er vaak over hoe verschillend hun kinderen kunnen zijn. Het aangeboren deel van de persoonlijkheid noemen we ook wel het temperament. Bepaalde temperamentstrekken kunnen leiden tot een persoonlijkheidsstoornis. Dat zijn bijvoorbeeld impulsiviteit, heftigheid, een gebrek aan stabiliteit, een onvermogen om je in anderen in te leven of je te hechten aan anderen, en een angstige of dwangmatige aanleg. Soms is het moeilijk om de persoonlijkheidsstoornis te onderscheiden van (trekken van) ADHD, de stoornis met aandachtstekort en hyperactiviteit die ook al op jonge leeftijd begint. Ook is het onderscheid met een stoornis die samenhangt met autisme, zoals een pervasieve ontwikkelingsstoornis of het syndroom van Asperger, soms moeilijk.
Bij mensen met een persoonlijkheidsstoornis is er in de opvoeding vaak sprake geweest van minder prettige ervaringen. Bij de een was er sprake van verwaarlozing door ouders die weinig aandacht voor hun kind hadden, doordat ze zelf een ziekte hadden of met ernstige financiële of andere zorgen kampten. Bij de ander was de combinatie van ouders en kind niet goed. Zo zijn er ouders die er graag opuit trekken, genieten van veel contacten met anderen en ook eens een keer zonder kinderen samen een weekend weg willen. Dergelijke ouders zullen het moeilijk hebben met een kind dat van nature erg angstig is, snel heimwee heeft en het liefste thuis is in zijn vertrouwde omgeving. Andere ouders, die erg gesteld zijn op ordelijkheid en netheid in huis, kunnen veel problemen krijgen met een kind met een heftig temperament dat chaotisch is en een gebrek heeft aan innerlijke structuur. Het is mogelijk dat, als er sprake is van dergelijke verschillen, de hechting tussen ouders en kind moeilijker tot stand komt.

Kop in de wind (casus)
Berdien is een 23-jarige vrouw, de jongste van drie zussen. Haar vader was veel weg voor zijn werk, haar moeder was een wat zwakke, vaak klagende vrouw die een groot appel op haar man deed als deze thuis was. De drie zusjes concurreerden met elkaar om de aandacht van hun vader en Berdien trok zich vaak terug omdat ze het niet kon winnen van haar twee oudere zussen. Tot haar puberteit probeerde ze, door goed haar best te doen op school, de aandacht van haar ouders te krijgen, maar toen dit onvoldoende lukte, gooide ze haar kop in de wind. Ze bleef zitten, ging van atheneum naar vmbo, ging blowen en experimenteerde soms met ecstasy. Ze had verschillende vriendjes kort na elkaar en liep een paar keer van huis weg. Uiteindelijk ging ze op haar 18e op kamers, ze ging in de horeca werken en leek haar eigen leven te leiden; het contact met haar familie had ze vrijwel verbroken. Tot ze op haar 23e opeens bij haar ouders op de stoep stond, ernstig vermagerd, zonder een rooie cent op zak. Ze bleek mishandeld door haar laatste vriendje, die haar pinpas gestolen had en haar hele rekening geplunderd had. Ze was ontslagen
in haar laatste baan en was aan het einde van haar Latijn.

Te kort door de bocht
Het beeld kan ontstaan dat mensen die een persoonlijkheidsstoornis ontwikkelen, slechte ouders hebben gehad en dat deze ouders de oorzaak zijn van de stoornis van hun kind. Dat beeld is niet terecht, het is veel ingewikkelder dan dat. Het is zeker zo dat ouders soms niet in staat zijn om hun kinderen op een goede manier op te voeden. Dat is vaak geen onwil of bewuste opzet, maar eerder onvermogen. Omdat het temperament deels aangeboren is, hebben kinderen met een heftig temperament vaak ook ouders met dergelijke trekken. Soms hebben de ouders zelf geen goed voorbeeld gehad van hun eigen ouders. Ook is het mogelijk dat ouders zelf dingen meemaken waardoor ze een minder goede ouder kunnen zijn dan ze zouden willen – het overlijden van hun partner of van hun eigen ouders van wie ze gehoopt hadden steun te ondervinden bij de opvoeding, onverwachte financiële problemen of een echtscheiding waardoor ze alleen voor de opvoeding komen te staan. Soms is de combinatie van ouders en kind niet gelukkig. In het hoofdstuk Oorzaken en risicofactoren gaan we verder in op de oorzaken van persoonlijkheidsstoornissen.

Pechvogels
Wat betreft levenservaringen lijkt het soms wel of mensen met een persoonlijkheidsstoornis het ongeluk aantrekken. Vaak hebben ze in hun jeugd nare dingen meegemaakt: de dood of een ernstige ziekte van een van de ouders; een broer of zus die door een handicap of een stoornis veel aandacht vroeg, ernstig gepest worden op school of op de een of andere manier een buitenbeentje zijn. Daarna lijkt het of ze het patroon van mislukken en achtergesteld worden voortzetten door de keuze van verkeerde vrienden, door relaties die steeds verkeerd aflopen, studies die mislukken en banen waaruit ze ontslagen worden. Deze ervaringen leiden vaak tot een negatieve spiraal, een ernstig minderwaardigheidsgevoel en het gevoel te falen op de belangrijke terreinen van het leven. Juist omdat dit samenspel van factoren van aangeboren aanleg, opvoeding en levenservaringen zo ingewikkeld is, heeft iedereen met een persoonlijkheidsstoornis zijn of haar eigen verhaal.

Reorganisatie (casus)
Charles is een 42-jarige man die als boekhouder jarenlang naar tevredenheid heeft gefunctioneerd. Wel werd hij door zijn collega’s altijd als een beetje apart beschouwd: hij ging nooit mee lunchen en weigerde mee te gaan met uitstapjes van de afdeling of naar personeelsfeestjes. Hij werkte het liefste alleen, kon niet delegeren en was een slechte teamwerker. Maar omdat hij een harde werker was, zelden ziek was en in zijn werk een enorme toewijding liet zien, werden zijn eigenaardigheden door zijn collega’s geaccepteerd. Toen er door een reorganisatie werd overgeschakeld op een ander computersysteem kreeg Charles problemen. Hij was het niet eens met de keuze voor het nieuwe systeem en weigerde de cursus te doen die nodig was om het systeem in de vingers te krijgen. Toen hij van hogerhand gedwongen werd om de cursus te doen, meldde hij zich ziek. Zijn manager zocht hem thuis op en schrok van de situatie daar. Charles bleek alleen te wonen in een huis dat helemaal volgestouwd was met spullen: oude kranten die hij bewaarde omdat er interessante artikelen in stonden, oude kastjes die hij op rommelmarkten kocht en wilde opknappen en een verzameling antieke fotocamera’s. Hij zag er slecht verzorgd uit en leek zich al dagen niet gewassen of geschoren te hebben.

In de drie verhalen die in dit hoofdstuk zijn opgenomen, kunnen we een aantal kenmerken van een persoonlijkheidsstoornis herkennen. Bij Annette heeft haar persoonlijkheidsstoornis zich langzamerhand ontwikkeld en heeft een aantal levenservaringen – het geïsoleerde gezin, het verbreken van haar relatie – bijgedragen aan het toenemen van haar eenzelvigheid en achterdocht. Bij Berdien is de vraag of haar problemen mede te wijten zijn aan een verslaving aan drugs. Bij Charles is duidelijk dat zijn aparte manier van leven pas tot problemen leidt als er op zijn werk veranderingen worden doorgevoerd die hij niet kan bijbenen; hij blijft star vasthouden aan zijn eigen patroon totdat dit tot onoverkomelijke problemen leidt.

Annette? Die is nu eenmaal erg op zichzelf, die vertrouwt niemand.
En Berdien – dat is een wilde, in geen enkele baan houdt ze het uit! En ook met vriendjes is het de een na de ander, je kan het niet bijhouden!! Charles is een heel aparte man, wel een harde werker hoor, maar met feestjes kun je hem geen plezier doen, en niemand van zijn collega’s is ooit bij hem over de vloer geweest.