Hartelijke dank voor uw bijdrage


Auteur:
Drs. Lex Wunderink
 
In samenwerking met :  



lettergrootte: A  A  A
Positieve symptomen of realiteitsvertekening

Positieve symptomen zijn symptomen die opvallen door hun aanwezigheid. Deze symptomen treden alleen op tijdens een psychose. 'Positief' wil in dit verband dus niet zeggen dat het hier om goede of gunstige symptomen gaat. Het betekent dat deze symptomen duidelijk aanwezig zijn. Omdat deze symptomen te maken hebben met een vertekende ervaring van de werkelijkheid, spreken we in dit verband ook wel van realiteitsvertekening.
Hallucinaties
Hallucinaties zijn zintuiglijke waarnemingen zonder dat deze worden opgewekt door een daarmee overeenkomende prikkel. Er zijn vele soorten hallucinaties: van alle zintuigen en soms zelfs van combinaties daarvan.
Bij auditieve of akoestische hallucinaties neemt de patiënt geluiden, gefluister of stemmen waar. Iemand zit alleen in een kamer en hoort zijn naam roepen. Of een huisvrouw kan haar werk nauwelijks doen want twee stemmen leveren voortdurend commentaar op alles wat zij doet. Een student hoort een stem die hem op het examen opdracht geeft op te staan en weg te lopen. Hij moet er gehoor aan geven. Een alleenwonende jonge vrouw hoort twee, soms drie stemmen die over haar praten: 'Wat een rotwijf, ze kan er niets van, ze zal het wel niet lang meer maken.' Zij is er uitgeput en wanhopig van geraakt.
De geluiden of stemmen kunnen van buiten komen, en gehoord worden met de oren, maar ook in het hoofd zitten. Meestal horen mensen vooral stemmen wanneer ze alleen zijn. Maar ook in gezelschap treden soms stemmen op. De patiënt kan een stem uit het eigen lichaam horen komen, bijvoorbeeld uit de borst of uit de schouder. Soms gaat het om enkele woorden of korte zinnetjes, soms om hele verhalen die voortdurend verder gaan. De stem kan direct tegen de persoon praten (in de jij-vorm), maar ook over de persoon (in de hij- of zij-vorm). De stem kan commentaar geven, maar ook opdrachten. Wat de stemmen zeggen, is meestal erg negatief, maar er zijn uitzonderingen van mensen die ook bemoedigende stemmen horen. Sommige mensen praten onwillekeurig hardop terug tegen de stemmen, soms verwensingen uitroepend. Op het eerste gezicht onverwachte gelaatsuitdrukkingen en gebaren kunnen soms verklaard worden als reactie op het horen van stemmen. Overigens ervaren ook mensen die niet psychotisch zijn soms hallucinaties. Deze zijn dan echter niet storend bij het dagelijkse doen en laten en duren maar heel kort.
Visuele hallucinaties komen veel minder voor bij schizofrenie, en wel vaker bij psychosen door drugs of lichamelijke ziekten (koortsende ziekten, epilepsie). Het kan gaan om het zien van vormloze lichtschijnselen, schaduwen of vlekken, maar ook om gestalten, voorwerpen of dieren. Wanneer het om hele scènes gaat, vinden er ook vaak meerdere zintuiglijke gewaarwordingen tegelijkertijd plaats: er is niet alleen beeld maar ook geluid en soms zijn er nog andere ervaringen. We spreken dan van dissociatieve hallucinaties.
Olfactorische hallucinaties of reukhallucinaties zijn hallucinaties van een geur, meestal stank: een gas, een lijkenlucht, rottingsgeur, enzovoort. Vaak is er een waanidee met deze hallucinaties verbonden over de oorsprong van deze geur, bijvoorbeeld de waan dat het gas onder de deur naar binnen komt. Brandlucht en andere geuren kunnen ook geroken worden bij bepaalde vormen van epilepsie.
Tactiele hallucinaties zijn hallucinaties van de tastzintuigen. Men voelt beestjes over het lichaam lopen, een tik op de schouder, een windvlaag langs de wangen. Ook hierbij komen vaak waanideeën voor, wellicht ter verklaring van de gevoelens: een parasietenwaan, een waan over geesten in huis, enzovoort.
Haptische of coenesthetische hallucinaties zijn gewaarwordingen aan of in het lichaam van veelal zeer merkwaardige aard. Men voelt bijvoorbeeld dat men door onzichtbare handen wordt beetgepakt en weggeduwd, een kronkelende slang in de buik, torren die zich een weg door de ingewanden knagen, dat de hersenen als taaie vloeistof langs de rug naar de voeten zakken, een slagschip dat aan de rug vastzit, of de buik voelt als een open mandje waar je van alles in kunt gooien. Haptische hallucinaties komen haast alleen bij schizofrenie voor. Zij liggen eigenlijk in het grensgebied tussen hallucinaties en wanen.
Wanen
Wanen zijn overtuigingen die niet stroken met de werkelijkheid, maar waaraan toch hardnekkig vastgehouden wordt. Nu is soms moeilijk vast te stellen of een bepaalde overtuiging, hoe onwaarschijnlijk ook, onjuist is. De wanen zijn daarom verdeeld in niet-bizarre wanen en bizarre wanen.
Niet-bizarre wanen zijn wanen die in principe waar kunnen zijn, ook al is dat heel onwaarschijnlijk; zij behoren tot de mogelijkheden. Hiertoe rekenen we bijvoorbeeld een vergiftigingswaan. Een vrouw meent door haar man, die een vriendin heeft, vergiftigd te worden. Een ander voorbeeld is een jaloersheidswaan. Een 64-jarige man is overtuigd van de ontrouw van zijn echtgenote en meent dat zij tijdens het boodschappen doen afspraakjes heeft met de chef van de supermarkt. Hoe zij ook haar best doet hem ervan te overtuigen dat dit een vreemde veronderstelling is, gezien het feit dat zij deze man nog nooit persoonlijk gesproken heeft, het lijkt wel of hij alleen maar meer van zijn idee overtuigd raakt.
Bizarre wanen worden zo genoemd omdat deze wanen onmogelijk waar kunnen zijn. Een 35-jarige alleenwonende man vertelt dat hij via gedachte-uitzending in contact staat met een wijsgeer in India die hem aan het testen is, om hem daarna in te wijden in een bijzonder soort van kennis. Een andere man weet zeker dat hij dag en nacht in de gaten wordt gehouden via een satellietverbinding. Dat gebeurt door een aantal mensen die in een complot zitten om hem te dwarsbomen. De satellietontvanger is tijdens een operatie in zijn lichaam geplaatst, waardoor hij op afstand wordt bestuurd en gevolgd. Een 44-jarige huisvrouw heeft via de televisie contact met de nieuwslezer, die haar ook nakijkt als zij van de ene naar de andere kant in de huiskamer loopt. Hij kan al haar gedachten lezen. Zij durft daarom nergens meer aan te denken. Een andere vrouw draagt in haar huis een hoedje van zilverpapier om stralen van de bovenburen af te schermen.
Soms is het onderscheid tussen een niet-bizarre en een bizarre waan moeilijk te maken, vooral bij mensen uit andere landen en culturen, waar men andere dingen mogelijk acht. Maar ook bij mensen uit onze cultuur blijkt het soms moeilijk: een jongeman sloopt zijn hele plafond eruit om de microfoons te vinden die er verstopt zouden zijn, en ook de elektrische bedrading trekt hij uit de muren. Dit is nog geen bizarre waan; maar wel hetgeen hij later vertelt over zijn gedachten die worden beïnvloed door stralen uit de elektriciteitsleidingen. In tegenstelling tot bizarre wanen komen niet-bizarre wanen ook veel voor bij mensen zonder schizofrenie. Dat kan zijn in het kader van een andere psychische stoornis, zoals een depressie, maar ook in geïsoleerde vorm, dus zonder andere verschijnselen. In het laatste geval spreekt men van een waanstoornis. Wanen kunnen ook een functie hebben voor degene die de waan heeft: wanen scheppen soms duidelijkheid in een anders onbegrijpelijke wereld. Misschien kan dat soms wel bijdragen aan de hardnekkigheid van wanen, die zich vrijwel nooit door tegenstrijdige informatie laten corrigeren. Wanen worden niet alleen ingedeeld in 'niet-bizar' en 'bizar', maar ook onderscheiden naar hun onderwerp of karakter. De belangrijkste soorten wanen worden hierna besproken.
- Betrekkingswanen
Betrekkingswanen komen veelvuldig voor. Een betrekkingswaan is de vaste overtuiging dat een bepaalde toevallige gebeurtenis in de buitenwereld op jou betrekking heeft. Bijvoorbeeld dat er op de radio of in de krant boodschappen worden doorgegeven die speciaal voor jou bedoeld zijn. De tekst van een liedje is speciaal voor jou geschreven. Er worden gecodeerde boodschappen voor je doorgegeven. Bijvoorbeeld door de kleur van voorbijrijdende auto's of de letters op nummerborden. Die hebben dan een speciale betekenis. De voorloper van een betrekkingswaan is het betrekkingsidee. Betrekkingsideeën komen bij iedereen wel eens voor, vooral als je je onzeker voelt. Je hebt dan bijvoorbeeld sterk de indruk dat iedereen op je let, dat je bekeken wordt. Of dat iemand zijn neus ophaalt om zijn minachting te doen blijken. Je weet dan echter nog wel dat dat niet werkelijk zo is.
- Paranoïde wanen
Een paranoïde waan is een overtuiging die gebaseerd is op achterdocht. Dat kan een achtervolgingswaan zijn, waarbij de persoon meent door de geheime dienst te worden bespioneerd, of een complotwaan, waarbij bekende of onbekende personen tegen de persoon in kwestie samenspannen om hem of haar kwaad te doen. Andere soorten paranoïde wanen zijn de vergiftigingswaan en de jaloersheidswaan. Sommige paranoïde wanen zijn sterk uitgewerkt, waarbij allerlei details en gebeurtenissen die ook werkelijk hebben plaatsgevonden erin worden verwerkt, maar wel met een andere betekenis, in het kader van een samenzwering of een complot. Er is dan vaak geen speld tussen te krijgen, en men spreekt dan wel van een hermetisch gesloten waansysteem.
- Beïnvloedings- en controlewanen
Beïnvloedings- en controlewanen zijn wanen die bij schizofrenie nogal eens voorkomen. Bij deze wanen meent de persoon letterlijk en heel direct onder invloed te staan van een vreemde macht of kracht. De eigen wil is overgenomen door deze hogere macht, die maakt dat je je een robot voelt. De eigen geest is niet meer een privédomein, maar ligt open voor de buitenwereld. Men ervaart dat de gedachten door anderen worden gelezen, of worden uitgezonden zodat iedereen ze kent. Soms hebben mensen de ervaring dat hun gedachten luid uitgesproken worden, zodat iedereen ze kan horen. Soms worden vreemde gedachten geïmplanteerd of de eigen gedachten juist onttrokken aan de geest. Gedachten kunnen plotseling worden onderbroken (gedachtestops) of in het hoofd blijven echoën. Een 28-jarige man vertelde eens hoe hij voelde en beleefde dat hij met zijn hersens was aangesloten op een computer, die met zijn gedachten kon doen wat hij wilde. Hij was een willoos voorwerp geworden en zijn gehele leven stond onder regie. Zijn eigen doen en laten werd hierdoor ernstig belemmerd, en zijn eigen gedrag ervoer hij als van buitenaf bestuurd. Deze beïnvloedings- en controlewanen zijn meer belevingen dan uitgewerkte waanideeën: de mensen die dit meemaken, voelen dit heel direct op die manier gebeuren, en behoeven daar niet verder over na te denken. Wanneer je er niet naar vraagt, vergeten zij vaak om het te vertellen.
- Diverse andere wanen
Er is nog een groot aantal andere wanen. Een zwangerschapswaan komt voor bij vrouwen die ervan overtuigd blijven in verwachting te zijn, terwijl het tegendeel is aangetoond. Een erotomane waan of verliefdheidswaan komt ook meestal voor bij vrouwen. De vrouw meent dat een man die zij uit de verte kent, die meestal hoger op de sociale ladder staat en een zeker aanzien geniet, verliefd op haar is, maar dat niet wil toegeven. Hoe meer hij ontkent, hoe meer het de vrouw sterkt in haar overtuiging dat het juist wel waar is. Dit kan in een ware terreur ontaarden, waarbij de vrouw de man jarenlang blijft achtervolgen (stalking).
Een geslachtsziektewaan en andere hypochondere wanen hebben betrekking op de overtuiging aan een ziekte te lijden waarvoor de dokter geen enkele aanwijzing kan vinden (ingebeelde ziekte). Ook wanen over het uiterlijk komen voor. Bijvoorbeeld bij een jonge vrouw die ervan overtuigd is dat haar gelaatstrekken veranderen in die van een aap (dysmorfofobische waan). Dubbelgangerswanen en persoonsmiskenningswanen hebben betrekking op mensen die ervan overtuigd zijn dat hun naasten vervangen zijn door dubbelgangers, of die anderen menen te herkennen in personen op straat.
Bij de geslachtsveranderingswanen voelt iemand zich in het andere geslacht veranderen. Heel bekend zijn de identiteitswanen waarbij men meent een ander zeer hooggeplaatst of beroemd persoon te zijn, een koning of een generaal, Jezus Christus, Napoleon, Gorbatsjov (intussen weer uit de mode), George Bush, de keizer van Ethiopië, Osama Bin Laden, Michael Jackson of Jimi Hendrix. Deze wanen zijn verwant aan de grootheidswanen over buitengewone mogelijkheden, intelligentie, vaardigheden en bovennatuurlijke krachten. Hieronder vallen ook de messiaswaan en de uitvinderswaan. Dergelijke wanen komen ook voor in het kader van een manie bij een bipolaire stoornis. Hun tegenhanger zijn de ondergangs- en schuldwanen. Mensen met deze wanen weten zeker dat zij binnenkort aan de bedelstaf zullen geraken, en zelfs een bankafschrift met een fors positief saldo kan deze personen niet op andere gedachten brengen. Iedereen zal volgens hen in hun ellende worden meegesleept en zij zijn reddeloos verloren. De meest extreme vorm van sombere wanen is de nihilistische waan. Zo iemand denkt dood te zijn, niet meer te kunnen lopen, eten, slapen, terwijl hij of zij dit toch voortdurend doet. Deze wanen komen meestal voor in het kader van een ernstige depressie of bipolaire stoornis.
Waanwaarnemingen en waanstemming
De laatste groep positieve symptomen zijn de waanwaarnemingen en de waanstemming. Deze categorie is een beetje in onbruik geraakt omdat het heel moeilijk is de verschijnselen op een betrouwbare manier vast te stellen. Toch kunnen zij wel herkenbaar zijn, vooral wanneer je ze zelf hebt meegemaakt of wanneer je degene die een waanwaarneming of waanstemming heeft goed kent, als familielid bijvoorbeeld.
Een waanwaarneming is een plotseling optredend, glashelder inzicht in een gewone alledaagse gebeurtenis of situatie, die daarbij radicaal anders wordt geïnterpreteerd. Bij de eerdergenoemde wanen gaat het meer om een uitgewerkt idee, en bij een waanwaarneming om een bepaalde interpretatie van een gebeurtenis.
Een man ziet bijvoorbeeld de postbode aan de overkant van de straat met een lang puntig voorwerp onder zijn jasje. In een flits weet hij het zeker: het is een vermomde huurmoordenaar die hem in opdracht van de maffia komt vermoorden. In paniek rent hij het huis uit via de achteruitgang en houdt zich drie dagen schuil in een huisje op een volkstuincomplex. Daar wordt hij door de politie, die door zijn moeder is ingeschakeld, aangetroffen in verwilderde toestand. Hij heeft zich verstopt en het huisje dichtgespijkerd. Hij heeft door een kier nog vele donkere gestalten in de struiken gezien die naar hem op zoek waren.
Een andere man vermoedt dat zijn baas fraudeert. Hij is bang dat zijn baas van zijn verdenkingen op de hoogte raakt en hem iets zal aandoen. Dan herkent hij bij thuiskomst plotseling een gecodeerde boodschap in de manier waarop zijn post op de deurmat ligt: het kan niet anders, zijn baas weet ervan en zal niet aarzelen hem te vermoorden. De man neemt hierop een impulsief besluit: hij springt het raam uit. Hij overleeft de val en vertelt later wat er gebeurd is.
Een waanstemming is een meestal kort (enige dagen) durende toestand van gespannen afwachting van de dingen die komen gaan. Alles lijkt anders, vreemd, er is een rare sfeer, soms onwerkelijk, het licht en de geluiden lijken anders. Je voelt dat er wat in de lucht hangt, iets dat binnenkort geopenbaard zal worden, maar je weet nog niet precies wat. Je voelt je opgewonden, tegelijk kalm, je kunt niet slapen maar weet ook niet wat te doen. Je zoekt naar verbanden, en soms krijg je plotseling angstige voorgevoelens. De waanstemming gaat soms vooraf aan een psychotische episode, vooral bij de eerste episoden. Meestal komt aansluitend de psychose met de wanen en hallucinaties.



terug verder




Doorgaan met schizofrenie


Schizofrenie wordt vaak in verband gebracht met ‘een gespleten brein’ of een ‘dubbele persoonlijkheid’. De oorzaak wordt vaak gezocht in jeugd en opvoeding. Dit zijn allemaal misverstanden: schizofrenie is een hersenziekte. Ook over psychosen is men vaak onvoldoende geïnformeerd.

Auteur(s) : dr. A. Wunderink
Prijs : € 16,95
ISBN : 9789021548852