De druk in de bloedvaten ontstaat door het samentrekken van de hartspier. Bij iedere slag van het hart wordt het bloed in de slagaders geperst. De wanden van de grote slagaders (vooral de grote lichaamsslagader of aorta) veren onder de druk van het ingeperste bloed enigszins naar buiten. Kort na het samentrekken van de hartspier loopt de druk in de bloedvaten op tot een maximum. Deze maximale druk heet de systolische bloeddruk of bovendruk. Als het hart zich na het samentrekken ontspant, daalt de bloeddruk. De wanden van de slagaders veren weer terug en de bloeddruk daalt tot een minimum. Deze laagste waarde van de bloeddruk heet de diastolische bloeddruk of onderdruk. Het uitzetten en terugveren van de vaatwand kunnen we voelen als we onze vingers leggen op een plaats waar een slagader dicht onder de huid loopt, bijvoorbeeld bij de pols of in de hals.

Waarden
De waarde van de bloeddruk wordt uitgedrukt in millimeter kwik (mmHg). Dat komt doordat de bloeddrukmeters vroeger een kolom met kwik hadden voor het meten van de bloeddruk. Een gemiddelde waarde voor de bloeddruk is 120 over 80 (120/80 mmHg), dat wil zeggen een systolische bloeddruk van 120 mmHg en een diastolische bloeddruk van 80 mmHg. Kinderen hebben een lagere bloeddruk dan gezonde volwassenen en bij ouderen is de bloeddruk vaak iets hoger. Dat een normale systolische bloeddruk gelijk is aan de leeftijd plus honderd, berust op een fabeltje.