Bij het metabool syndroom staat de opeenhoping van risicofactoren voor hart- en vaatziekten op de voorgrond. Iemand heeft een metabool syndroom als hij drie of meer van de volgende risicofactoren heeft:
- overgewicht met te veel vet in de buikholte (tailleomvang van 102 cm of meer voor mannen, en van 88 cm of meer voor vrouwen;
- hoge triglyceridenwaarden in het bloed;
- lage hdl-cholesterolwaarden;
- hoge bloeddruk;
- hoog glucosegehalte in het bloed.

Bovengenoemde risicofactoren komen vaak gezamenlijk voor, reden waarom we van een metabool syndroom spreken. Het is echter onduidelijk of het metabool syndroom een aparte ziekte is. Mogelijk is het niet meer dan de combinatie van een aantal risicofactoren. Deze combinatie zorgt in ieder geval voor een hoge kans op schade aan de bloedvaten. In vergelijking met leeftijdsgenoten zonder risicofactoren is de kans op hart- en vaatziekten drie à vier keer hoger.
Het metabool syndroom is niet gelijk aan diabetes type 2, maar de insulineresistentie speelt een belangrijke rol bij beide aandoeningen. Insulineresistentie leidt tot diabetes als de productie van insuline in de alvleesklier niet verder meer verhoogd kan worden om de insulineresistentie op te vangen. Zolang een grotere insulineproductie ervoor kan zorgen dat het glucosegehalte binnen normale grenzen blijft, is er (nog) geen sprake van diabetes. Er kan wel sprake zijn van een metabool syndroom. Voor mensen met het metabool syndroom is de kans op het krijgen van diabetes type 2 sterk verhoogd (tot meer dan drie keer).