Er zijn twee oorzaken aan te wijzen voor een te hoog glucosegehalte in het bloed (hyperglycemie). Het kan zijn dat de alvleesklier helemaal geen of onvoldoende insuline maakt. Door het gebrek aan insuline wordt er niet genoeg glucose vanuit het bloed in de lichaamscellen opgenomen. Het glucosegehalte stijgt naar heel hoge waarden. Mensen bij wie dit gebeurt, hebben diabetes type 1. Zij hebben een te hoog gehalte aan glucose in hun bloed door een gebrek aan insuline. Om te voorkomen dat hun glucosegehalte te sterk stijgt, moeten zij zichzelf dagelijks insuline toedienen. Diabetes type 1 komt vooral voor bij kinderen en jonge volwassenen, maar kan op iedere leeftijd ontstaan.
De tweede oorzaak voor een te hoog glucosegehalte in het bloed is insulineresistentie. De spieren en het vetweefsel reageren dan niet meer of niet voldoende op insuline. De hoeveelheid insuline in het bloed moet hoger zijn dan normaal om de opname van glucose in spieren en vetweefsel mogelijk te maken. Insulineresistentie ontstaat geleidelijk. In het begin lukt het de alvleesklier nog wel om de insulineproductie te verhogen en daardoor te voorkomen dat het glucosegehalte te sterk stijgt. Er is dus nog geen verhoogd glucosegehalte in het bloed, maar wel al insulineresistentie. Als de insulineresistentie toeneemt, kan de aanmaak van insuline tekort gaan schieten en stijgt het glucosegehalte in het bloed te veel. Mensen met deze afwijking hebben diabetes mellitus type 2. Dit is de meest voorkomende vorm van diabetes. Meestal ontstaat de aandoening bij mensen van middelbare leeftijd. Omdat deze aandoening met het klimmen der jaren steeds vaker voorkomt, spreken we soms ook wel van ouderdomsdiabetes. De kans op het krijgen van diabetes type 2 stijgt bij overgewicht. Tachtig tot negentig procent van de mensen met diabetes type 2 heeft overgewicht. Omdat steeds meer kinderen en jonge volwassenen kampen met overgewicht, treedt diabetes mellitus type 2 op steeds jongere leeftijd op.