Roken
Of iemand nu sigaren, sigaretten of pijp rookt, tabak kauwt of snuift, het doet er niet toe hoe de tabak gebruikt wordt, tabak is altijd slecht voor de gezondheid. Bovendien is roken niet alleen ongezond voor degene die rookt, maar ook voor zijn gezelschap. Ook meeroken of 'tweedehands' rook is slecht voor de gezondheid.
De schade die roken aanricht, neemt toe naarmate iemand meer rookt per dag en naarmate iemand meer jaren heeft gerookt. Gemiddeld leven rokers zes tot acht jaar korter dan niet-rokers. Rokers hebben de laatste jaren van hun leven vaak te kampen met ziekten. Gemiddeld brengen ze twaalf jaar van hun leven korter door in goede gezondheid, dan niet-rokers.
Roken verdubbelt de kans op overlijden door een aandoening van hart- of bloedvaten. Er overlijden meer mensen aan een hart- en vaatziekte die door roken veroorzaakt is, dan aan andere aandoeningen door roken, inclusief longkanker. Roken beïnvloedt het risico op hart- en vaataandoeningen op verschillende manieren. Het bevordert de slagaderverkalking in de vaatwanden, het vermindert de hoeveelheid zuurstof in het bloed en het verhoogt de stollingsneiging van het bloed. Deze combinatie van factoren zorgt voor een aanzienlijke stijging van de kans op een hartinfarct, plotselinge hartstilstand, beroerte, ziekte aan het perifere vaatstelsel en atherosclerotische afwijkingen in de aorta of grote lichaamsslagader.

De gezondheidsschade van roken beperkt zich niet tot hart- en bloedvaten. Roken veroorzaakt ook dodelijke ziekten zoals longkanker, kanker aan de bovenste luchtwegen (lippen, tong, mond, keel en strottenhoofd) en blaaskanker, en speelt een belangrijke rol in het ontstaan van chronische longziekten. Niet-fatale ziekten die door roken verergeren, zijn onder andere maagzweren, de ziekte van Crohn (chronische ontstekingen van de dikke darm), ontstoken tandvlees, heupfracturen en grauwe staar.



Het goede nieuws is dat stoppen met roken op elke leeftijd goed is voor de gezondheid. Zelfs 65-plussers die stoppen met roken, leven langer dan leeftijdgenoten die blijven roken. Voor mensen met slagaderverkalking is stoppen met roken extra belangrijk. Roken bevordert immers zowel de slagaderverkalking als het ontstaan van bloedstolsels op de plaques. Acht weken na het stoppen met roken is de bloedstolling weer normaal. De daling van het risico op hart- en vaatziekten gaat het snelst in de eerste twee à drie jaar na het stoppen, daarna gaat het langzamer. Tien jaar na het stoppen is het risico voor hart- en vaatziekten op dezelfde hoogte als van mensen die nooit gerookt hebben.

Verstoorde vetsamenstelling van het bloed
Tot de vetten behoren zowel cholesterol als triglyceriden die beide worden opgenomen met de voeding. Wat we gewoonlijk vet noemen in onze voeding, is voornamelijk opgebouwd uit triglyceriden, het cholesterol kan ook door het lichaam zelf worden gemaakt in de lever. Hoge gehaltes aan cholesterol (hypercholesterolemie) of triglyceriden (hypertriglyceridemie) in het bloed geven niet direct klachten, maar bevorderen het proces van slagaderverkalking. Op den duur verhogen ze de kans op het krijgen van hart- of vaatziekten.
Voeding, overgewicht, lichaamsbeweging, roken en erfelijke factoren beïnvloeden de concentratie van de verschillende vetten in het bloed. Het cholesterolgehalte in het bloed staat vooral onder invloed van het soort vetten dat we eten, waarbij het eten van cholesterolrijke voedingsproducten maar beperkt effect heeft op dit gehalte. Dat komt omdat ons lichaam ook zelf cholesterol kan maken. Voedingsmiddelen met veel verzadigd vet bevatten vaak ook veel cholesterol. Minder verzadigd vet eten, leidt daardoor ook tot minder cholesterol eten. De nadruk bij een cholesterolverlagende voeding ligt op het beperken van het eten van verzadigde vetten. Mensen met overgewicht hebben vaak een verstoorde vetsamenstelling in het bloed.
Lichaamsbeweging beïnvloedt vooral de vorm waarin cholesterol zich in het bloed bevindt. Door extra lichaamsbeweging stijgt de concentratie van de goede vorm, het zogenaamde HDL-cholesterol. Onder invloed van roken daalt het goede HDL-cholesterol.
In sommige families spelen erfelijke factoren een rol. Mensen met een familiair verhoogd cholesterolgehalte kunnen al op jonge leeftijd veel slagaderverkalking hebben.
Als vastgesteld is dat iemand een te hoog gehalte aan cholesterol of triglyceriden in het bloed heeft, is het voor deze persoon belangrijk om een gezonde leefwijze na te streven. Daarmee kan al een flinke verbetering van de vetsamenstelling van het bloed bereikt worden. De gezonde leefwijze bestaat uit gezond eten en voldoende lichaamsbeweging. Bij een te hoog lichaamsgewicht is het verstandig om af te vallen. Voor iemand die rookt, is stoppen met roken zeer belangrijk. Bij een matig tot sterk verhoogd cholesterolgehalte (meer dan 6,5 mmol per liter) of een hoog risico op hart- en vaatziekte door andere risicofactoren, kan het nodig zijn om ook cholesterolverlagende medicijnen te gebruiken.

Hoge bloeddruk
Een verhoogde bloeddruk leidt niet direct tot klachten. Iemand is niet ziek van hoge bloeddruk. De meeste mensen merken er niets van als de bloeddruk verhoogd is. Ook klachten zoals hoofdpijn en duizeligheid komen zelden voor bij hoge bloeddruk. Hoge bloeddruk kan wel op den duur tot ernstige klachten leiden als gevolg van het beschadigen van de vaatwand en het bevorderen van atherosclerotische veranderingen in de vaatwand. Bij iemand met hoge bloeddruk moet het hart krachtiger samentrekken om het bloed tegen de hoge druk in de bloedvaten te pompen. Wanneer hoge bloeddruk langer bestaat, kan hartfalen ontstaan. Bij hartfalen is de hartspier aangetast en niet meer in staat om te zorgen voor een goede bloedsomloop. Ook kan de vaatwand door de hoge druk in een bloedvat kapot scheuren. Meestal gebeurt dat op een zwakke plek in de vaatwand. Het bloed stroomt dan in de weefsels rondom het kapotte bloedvat, bijvoorbeeld de hersenen. Hoge bloeddruk is een belangrijke risicofactor voor een hersenbloeding.
Om de kans op bovenstaande aandoeningen te verminderen, is het belangrijk om hoge bloeddruk te verlagen. Veranderingen in de leefstijl die zorgen voor een daling van de bloeddruk zijn: afvallen voor mensen met overgewicht, verminderen van de hoeveelheid zout in de voeding, meer lichaamsbeweging, niet roken, matig zijn met het drinken van alcohol en gezond eten. Het kan nodig zijn om daarnaast ook te behandelen met bloeddrukverlagende medicijnen. Het wel of niet behandelen met bloeddrukverlagende medicijnen is afhankelijk van de hoogte van de bloeddruk, de leeftijd en het hebben van andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten .

Verhoogde stollingsneiging van het bloed
Bloed moet stollen als het uit de bloedvaten stroomt en vloeibaar blijven als het binnen de bloedvaten blijft. Het stollen van het bloed is een ingewikkeld proces van elkaar opvolgende gebeurtenissen. Sommige gebeurtenissen bevorderen de stolling en andere remmen juist de stolling. Onder normale omstandigheden is er een evenwicht tussen factoren die de stolling bevorderen en factoren die de stolling remmen. Tot de factoren die bij het stollen een rol spelen behoren stoffen in het bloed, de bloedplaatjes en de bloedvatwand.
Af en toe gaat het mis en ontstaat er een stolsel of trombus in een bloedvat. Mensen met slagaderverkalking lopen het risico dat het bloed gaat stollen op een beschadigde plaats in de vaatwand. Een andere reden voor het stollen in een bloedvat kan een afwijkende samenstelling van het bloed zijn. Meestal is er dan een tekort aan stollingsremmende stoffen, vaak als gevolg van een erfelijke afwijking. Het bloed kan ook gaan stollen als de bloedstroom is vertraagd of stilstaat. Dat kan bijvoorbeeld voorkomen als gevolg van hartritmestoornissen. Ook in de aders kan de bloedstroom vertraagd zijn en gaan stollen, bijvoorbeeld in een spatader.
Stolsels in een bloedvat kunnen ernstige gevolgen hebben als ze de bloedstroom naar belangrijke organen afsluiten. Mensen met slagaderverkalking hebben een verhoogde kans op stolselvorming in de bloedvaten. Daarom krijgen zij meestal medicijnen die de stollingsneiging van het bloed verminderen. Deze medicijnen kunnen ook worden voorgeschreven bij mensen die om een andere reden een verhoogde kans hebben op stolselvorming in de bloedvaten.

Diabetes mellitus/metabool syndroom
Diabetes mellitus verhoogt het risico op aantasting van de wanden van de bloedvaten. Vaak worden ook de kleinere bloedvaten aangetast, bijvoorbeeld in de ogen (retinopathie), de nieren (nefropathie) of de voeten (diabetische voet). Slagaderverkalking verloopt bij patiënten met diabetes sneller dan bij gezonde mensen. Zij hebben daarom een grotere kans op hart- en vaatziekten. Patiënten met het zogenaamde metabool syndroom hebben meerdere risicofactoren tegelijkertijd, zoals overgewicht, hoge bloeddruk en hoog cholesterolgehalte. Zij hebben een verhoogde kans op het krijgen van diabetes mellitus. Het metabool syndroom staat ook bekend als insulineresistentie-syndroom. De complicaties op het gebied van hart- en vaatziekten kunnen worden tegengegaan door het glucosegehalte in het bloed (bloedsuikergehalte) nauwkeurig onder controle te houden, andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten te bestrijden en overgewicht te voorkomen of af te vallen.

Overgewicht
Het aantal mensen met overgewicht stijgt onrustbarend snel. Zo snel dat men al spreekt van een vetzuchtepidemie. Een van de eerste consequenties van gewichtstoename is een verstoring van de normale werking van insuline. Overgewicht is een belangrijke risicofactor voor het ontstaan van diabetes en het metabool syndroom. Hierdoor neemt bij overgewicht de kans op hart- en vaatziekten toe. Daarnaast verhoogt overgewicht ook de kans op andere aandoeningen, zoals verschillende vormen van kanker, galziekten, rugpijn en klachten van de gewrichten. Vrouwen met overgewicht hebben een grotere kans op onvruchtbaarheid, menstruatiestoornissen en afwijkingen bij de foetus. Mensen die te zwaar zijn, hebben ook vaker ademhalingsproblemen en problemen met bewegen. Soms ontstaan door het overgewicht ook psychische en sociale problemen. Om het risico op ziekten door overgewicht te verminderen, is het niet nodig om af te vallen totdat een 'ideaal' figuur bereikt is. Wanneer iemand met overgewicht erin slaagt om zijn gewicht te verminderen met tien procent, dan boekt hij of zij al een aanzienlijke winst voor zijn gezondheid.

Gebrek aan lichaamsbeweging
Net zoals overgewicht is ook gebrek aan lichamelijke activiteit een groeiend probleem voor de gezondheid. Ongeveer de helft van de Nederlandse bevolking beweegt onvoldoende. Gebrek aan lichaamsbeweging draagt bij aan het ontstaan en de verdere ontwikkeling van slagaderverkalking en bevordert het ontstaan van overgewicht. Lichamelijke inspanning verlaagt de kans op hart- en vaatziekten. Beweging heeft een gunstige invloed op de vetsamenstelling van het bloed, verlaagt de bloeddruk en vermindert de kans op overgewicht. Daarnaast bevordert gebrek aan lichaambeweging het proces van botontkalking (osteoporose) en is er een verband met sommige vormen van kanker (borstkanker) en depressie.

Alcoholmisbruik
Geniet van een glaasje alcohol, maar drink met mate. Eén à twee glaasjes alcohol per dag is goed voor hart- en bloedvaten. Het drinken van meer dan twee glazen alcohol per dag verhoogt de kans op hart- en vaatziekten. Chronisch alcoholmisbruik kan - naast andere gezondheidsproblemen zoals afwijkingen aan de lever - de oorzaak zijn van hartfalen door aantasting van de hartspier. Ook het af en toe drinken van een grote hoeveelheid alcohol op één avond is slecht voor het hart. Het vergroot de kans op het ontstaan van hartritmestoornissen.

Voeding
Ongezonde voeding veroorzaakt jaarlijks bij 38.000 volwassen Nederlanders een hart- of vaatziekte. Voeding beïnvloedt het risico van hart- of vaatziekten via verschillende risicofactoren. Overgewicht ontstaat als iemand meer eet dan hij verbruikt. De vetsamenstelling van het bloed wordt beïnvloed door de vetten in de voeding en het drinken van alcohol. Op de bloeddruk zijn het eten van zout, groenten en fruit en het drinken van alcohol van invloed. Een hoog cholesterolgehalte in het bloed, hoge bloeddruk en overgewicht bevorderen het ontstaan en verergeren van slagaderverkalking. Gezond eten vormt daarom een belangrijk onderdeel in de strijd tegen hart- en vaatziekten.

Stress
Van oudsher is stress in verband gebracht met hartziekten. Stress is echter een vaag begrip. Het heeft te maken met zich opgejaagd voelen, angstig zijn en 's nachts slecht slapen. Dergelijke gevoelens kunnen ontstaan door problemen op het werk of in de familie, door financiële zorgen of nare gebeurtenissen. Mensen die dergelijke problemen hebben of nare gebeurtenissen meemaken, lopen een verhoogde kans op het krijgen van een hartinfarct.
Hoe het komt dat stress een risicofactor vormt voor hart- en vaatziekten, is niet helemaal duidelijk. In wetenschappelijk onderzoek zijn wel aanknopingspunten gevonden. Stress bevordert slagaderverkalking en bevordert de stolling van het bloed. Gevoelens van stress kunnen ook verhinderen dat iemand zijn leefstijl aanpast en gezonder gaat leven. Soms reageren mensen juist op stress met ongezond gedrag, bijvoorbeeld met roken 'tegen de zenuwen' of snoepen om het verdriet te verminderen.
Het is de vraag in hoeverre stress een te beïnvloeden risicofactor is. Iedereen ondervindt stress in zijn leven. Sommige mensen krijgen heel veel stress te verwerken. De een kan beter met stress omgaan dan een ander, bijvoorbeeld omdat hij een optimistisch karakter heeft of omdat hij veel vrienden en familie heeft die hem ondersteunen. Iemand kan wel proberen om zelf invloed uit te oefenen op de oorzaak van de stress. Zoek bijvoorbeeld ander werk als het werk te veel stress oplevert, of probeer het anders te organiseren. Belangrijk is ook om bij problemen steun te zoeken bij mensen in de omgeving.